Index: Luisterspelen 1940-1945 / Overeenkomsten en verschillen met de Duitse luisterspelen

Overeenkomsten en verschillen met de Duitse luisterspelen

Als we het Nederlandse nationaalsocialistische luisterspel vergelijken met het Duitse blijven een aantal typisch Duits-nationalistische motieven als de Eerste Wereldoorlog, de heimwee naar het vaderland en de offermythe in Nederland achterwege. Hoewel in dit onderzoek nergens voorbeelden van luisterspelen zijn aangetroffen waarin de ontpersoonlijking van het individu onderwerp van spel is, wordt het eerste thema ‘Weltverlust und Sehnsucht’ in zoverre in de Nederlandse luisterspelen teruggevonden wanneer vanuit het motief van de werkloosheid hoopvol vooruit wordt gekeken naar een glorieuze toekomst.

 

Een voorbeeld hiervan is Op voor een nieuwe toekomst. De Glorie van den Arbeid van H.B. Wildevuur. De eerste scène speelt zich af in 1937. Een zekere Gonda en Herman zitten in de trein en voeren een gesprek waaruit duidelijk de kritiek hoorbaar is op de vooroorlogse samenleving. Herman is een kwekeling met acte maar kan niet met Gonda trouwen omdat zijn arbeid niet wordt beloond. Schamper merkt hij op:

 

Duizenden jonge kerels verkeeren in precies dezelfde posities als ik. Dergelijke toestanden zijn onduldbaar. Daar moet verandering in komen. En die zal er komen. Daar staan wij, Neerlands jeugd borg voor.

Zij:
Zoo mag ik het hooren, Herman. Wij mogen nooit wanhopen, want al lijkt alles nog zo donker, eens zullen er toch wel weer betere tijden aanbreken. Ook voor jou en mij.

Hij:
Moge ons spoedig een betere toekomst wachten, want, kindje, besef dat wel: de rozen van het leven bloeien maar een keer.

 

De scène wordt afgebroken door een stem:

Twee jonge menschen beminnen elkaar. Het is de lente van 1937. Zal hun jonge geluk slechts een droombeeld blijven? (hard) Ja, want in het democratisch geregeerde Nederland krijgen kweekelingen met acte geen billijke belooning voor hun arbeid, maar een schamele fooi.

 

De afrekening met de republiek van Weimar uit het thema ‘Erfüllte Sehnsucht’ is vervangen door een kritiek op de vooroorlogse democratische samenleving.

 

De Luistergids, gedeeltijke programmering van Hilversum II op 18 oktober 1942.

De Luistergids, gedeeltijke programmering van Hilversum II op 18 oktober 1942.

Met om 14.00 uur het luisterspel De Glorie van den Arbeid.

 

 

Hoewel de volksgemeenschap herhaaldelijk in de Nederlandse luisterspelen opdoemt, is het qua motief toch niet te vergelijken met de Duitse spelen. Grote maatschappelijke werken waren nimmer het onderwerp van een luisterspel. De Duitse boerenromantiek is hoogstens te vergelijken met spelen als Boer wil ik blijven en De ontwortelden. De meeste spelen uit de serie Landman’s lust of De familie De Boer staan ver af van de Duitse luisterspelen met boerenromantiek, omdat het personage van de held ontbrak, die door zijn strijd met de boze buitenwereld de boerengemeenschap redde van vreemde invloeden.

 

In deze Nederlandse luisterspelen werd zoals eerder is aangetoond indirecte propaganda bedreven. De context – een uitzending in een bepaalde rubriek of streekdag voor de NO of een NSB’er als auteur – was bepalend voor de propagandistische ondertoon.

 

Het thema ‘Rückversicherungen’ wordt echter volop aangetroffen in de Nederlandse luisterspelen. Talloze historische figuren uit de Nederlandse geschiedenis zijn onderwerp van een luisterspel. In tegenstelling tot nazi-Duitsland ligt het accent hier op de grote helden uit de Nederlandse maritieme geschiedenis. Alle door Wessels genoemde motieven zijn ook in de Nederlandse luisterspelen aangetroffen.

 

‘Mobilmachung’ is het enige thema dat wordt geïmporteerd. Na de uitzending van de politieke luisterspelen van Rudolf Stache volgen Dekker en Kierdorff met oorspronkelijk Nederlands materiaal.

 

Oorspronkelijk Nederlands zijn de vele anticommunistische luisterspelen en het ene geheel antisemitische Jodocus. Het gebruik van de allegorie en de boekpromotie nieuwe stijl zijn typisch Nederlandse vormgevingen voor het luisterspel.

 

Over een aantal andere categorieën doet Wessels geen mededeling, maar het lijkt uitgesloten dat er in nazi-Duitsland geen luisterspelen ter ere van nazileiders of ter promotie van nationaalsocialistische organisaties zijn opgevoerd. Ook de op Germaanse mythen gebaseerde sprookjes zullen in Duitsland wellicht zijn uitgezonden.

 

 

Vermenigvuldiging of verspreiding van de hele of gedeeltelijke inhoud van deze pagina, is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming niet toegestaan.
© A.P.A.M. van der Logt

 

Met dank aan Ad van der Logt.