12: Conclusie

Op grond van het onderzoek naar de luisterspelen die in de oorlog door de NO zijn uitgezonden, moet allereerst vastgesteld worden dat de luisterspelauteurs deze technologische dramatische kunstvorm naar hartelust hebben beoefend. Het aantal is zo groot dat men mag spreken van een ware hausse. De explosie aan luisterspelen doet enigszins denken aan de vele soapseries en Big Brother-achtige programma’s uit onze tijd: heel veel en vaak heel veel van hetzelfde. Daarmee wil niet gezegd zijn dat de luisterspelen qua inhoud steeds op hetzelfde neerkwamen. Maar nationaalsocialistische propaganda is wel de grote constante factor in dezen.

 

Het onderzoek naar de luisterspelen laat een grote verscheidenheid qua inhoud en vorm zien die specifiek Nederlands genoemd kan worden. In die zin hebben de auteurs oorspronkelijk werk geleverd en ze hebben zich niet al te afhankelijk van de grote broer Duitsland opgesteld. Dat was ook niet nodig daar Henri van Hoof, Jef Popelier, Klaas Smelik en Ger H. Knap om slechts enkelen te noemen voor een opzienbarende productie garant stonden. Wat begonnen was als een experiment om boekbesprekingen voor het publiek te verlevendigen werd in de oorlog door de auteurs van luisterspelen verder uitgebouwd. Toen zij tot de ontdekking kwamen dat de nieuwe vormgeving: luisterspel-interview-reportage, ondersteund door een technisch hoogstaand akoestisch decor, door het publiek werd geapprecieerd, hebben zij hun experimenten voortgezet om de nationaalsocialistische propaganda verder op te voeren.

 

Duidelijk is ook hoe vernuftig zij politieke propaganda in de luisterspelen hebben verwerkt. Het zwart maken van de politieke vijanden, het steeds weer opnieuw vertellen van dezelfde politieke boodschap is bij verschillende luisterspelen expliciet uitgewerkt. Dat de politieke propaganda naarmate de oorlog vorderde in hevigheid en antisemitisme toenam, blijkt uit de verschillende adaptaties van het verhaal van Reinaert de Vos in de analyses en bijlagen bij dit hoofdstuk. Dat de nationaalsocialisten dit zelf ook beseften, valt af te leiden uit het niet publiceren van de rolverdeling bij diverse hier beschreven stukken.

 

Het op positieve wijze benadrukken van nationaalsocialistische waarden is door de hoorspelauteurs tot een ware kunst verheven. Ondanks de weerzinwekkende inhoud moet toch vastgesteld worden dat zij op dit punt hun mannetje stonden. Welke directe en indirecte methodieken ze precies toepasten zou in een nader onderzoek van alle nationaalsocialistische luisterspelen aangetoond kunnen worden. Dat wordt mogelijk als het hele archief van de NO toegankelijk is gemaakt.

 

Een van de belangrijkste uitkomsten die het onderzoek naar de luisterspelen heeft opgeleverd, is de vaststelling dat er veel luisterspelen met nationaalsocialistische propaganda zijn geschreven en uitgezonden, terwijl het aantal gespeelde toneelstukken met dezelfde strekking daarbij vergeleken ver achter blijft. Wellicht is de conclusie gerechtvaardigd dat de Duitse invloed op het medium radio vele malen groter is geweest dan het toezicht dat de ambtenaren van het DVK uitoefenden op het theater.

 

Verder kan geconcludeerd worden dat Jan C. de Vos jr. bij de keuze van zijn stukken, maar ook in zijn regie het verwijt kreeg dat hij bleef vasthouden aan een verouderde theatervisie, terwijl we gezien hebben dat de schrijvers en regisseurs van de luisterspelafdeling hun experimenten met deze nieuwe kunstvorm tijdens de oorlog naar hartelust voortzetten.

 

Wellicht heeft Verkijk gelijk als hij stelt dat de coöperatieve houding van de medewerkers van de omroep veeleer te verklaren valt uit de fascinatie voor dit inspirerende nieuwe medium en dat het daardoor meer dan het traditionele theater jong talent aan zich wist te binden. Het is ook mogelijk dat het antwoord gezocht moet worden in het feit dat amusement bieden de belangrijkste bestaansreden van het theater was – een opvatting die vooral door Vreugde en Arbeid werd uit- gedragen – terwijl de Duitse bezetter het medium radio geschikter vond als propaganda-instrument.

 

 

Vermenigvuldiging of verspreiding van de hele of gedeeltelijke inhoud van deze pagina, is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming niet toegestaan.
© A.P.A.M. van der Logt

Met dank aan Ad van der Logt.