Index: Luisterspelen 1940-1945 / Het Nederlandse luisterspel, het propaganda-instrument bij uitstek

Het Nederlandse luisterspel, het propaganda-instrument bij uitstek

Bij de bestudering van de luisterspelen deden zich een aantal problemen voor. Tot en met het einde van 1941 had elke omroep zijn eigen omroepblad waarin de programma’s werden gepubliceerd. Vanaf januari 1942, dus na de reorganisatie bij de NO, werd de uitgave van de verschillende omroepbladen gestopt. Vanaf die datum moesten de luisteraars de informatie over de programma’s in de Luistergids lezen, die tot einde juni 1943 verscheen. Daarna publiceerden de landelijke dagbladen summiere programma-overzichten waaruit weinig informatie viel te distilleren.

 

Als er een luisterspel werd uitgezonden, stond dat wel vermeld, maar dat was dan meestal ook alle informatie, slechts af en toe werd een titel genoemd. Inhoudelijke omschrijvingen en rolverdelingen werden niet meer gepubliceerd. Het was dus onmogelijk om de gegevens uit landelijke bladen voor dit onderzoek te gebruiken. Daarnaast was het geenszins de bedoeling een compleet overzicht van alle luisterspelen te geven. Een onderzoek van de luisterspelen op hun propagandistische inhoud was het voornaamste doel. Welke thema’s er in de nationaalsocialistische propagandistische luisterspelen vielen te ontdekken en hoe die propaganda werd verpakt voor de luisteraars, waren de centrale vragen op dit terrein.

 

Zoals Verkijk in zijn studie over de radio in oorlogstijd al heeft aangetoond, lag het in de lijn der verwachting dat pas na de nazificering van de omroep, dus na 9 maart 1941, de nationaalsocialistische propaganda op de radio, en dus ook in de luisterspelen, een hoge vlucht zou nemen.

 

Zo werd het luisterspel Landman’s lust, dat op 12 december 1940 was uitgezonden, de titel van een reeks boerenluisterspelen. Op 16 maart 1941 volgde een herstart met het spel Kortavond in de Krimpenerwaard, een week later voortgezet met Het Kaas en Broodspel. Van boerenjammer en boerenstrijd in ‘diertijd’ van Jo Ypma.

 

 

Het Kaas en Broodspel, uitgezonden op 23 maart 1941.

illustratie uit de Avrobode.

 

 

Aan het eind van het seizoen 1940-1941 werden de eerste luisterspelen met een nationalistische thematiek uitgezonden, waarin de grootsheid van Nederland of een van zijn inwoners het onderwerp van een luisterspel was. Bij de start van het nieuwe seizoen in september 1941 trad er een nieuwe spelersgroep aan met Jan C. de Vos als regisseur. Ook andere hoorspelschrijvers deden hun intrede: Jef Popelier, Hasco Dekker en Frans de Prez schreven naast Ger H. Knap en Klaas Smelik mee aan een nieuw nationalistisch getint repertoire dat meer overeenkwam met de nationaalsocialistische richtlijnen.

 

De datum 9 maart 1941 moet niet als een cesuur worden gezien. De nazificering van de omroep was een proces dat langzaamaan gestalte kreeg en niet van de ene dag op de andere werd gerealiseerd. Zo was in samenwerking met de IVIO-leermiddelendienst op 15 februari 1941 al gestart met de hoorspelserie De Van der Zee’s gaan logeren, een serie hoorspelen in de Duitse taal. Hoewel deze spelen geen directe propaganda bevatten, moesten ze wel de scheiding tussen Nederlanders en Duitsers verkleinen.

 

Daarnaast werden tot aan de totstandkoming van de nieuwe hoorspelkern in september in het voorjaar van 1941 nog steeds van oorsprong Engels- en Franstalige luisterspelen uitgezonden zoals Een ruilkantoor van Lord Dunsany (28 maart 1941), Nocturne van Froom Tyler (25 april 1941), beide in een regie van Willem van Capellen, en Crainquebille van Anatol France in een vertaling van dr. Jan Romein en in een regie van Frits Bouwmeester (vanaf 22 april 1941).

 

 

Crainquebillee, uitgezonden op 22 april 1941.

illustratie uit de Avrobode.

 

 

In het seizoen 1940-1941 valt een duidelijke groei in het aantal luisterspelen te constateren. Werden er in het najaar van 1940 ongeveer twee luisterspelen per week uitgezonden, in maart/april 1941 was dit aantal gestegen tot een gemiddelde van vijf luisterspelen per week.

Een tweede bron vormt het archief van de NO, dat bewaard wordt op het NIOD in Amsterdam. Het was niet mogelijk de voor dit onderzoek geschikte luisterspelen meteen uit dit archief te lichten. Om bepaalde voor dit onderzoek interessante luisterspelen te bestuderen, moesten alle archiefdozen worden doorzocht. Het zou niet in de lijn der verwachting liggen dat in de laatste anderhalf jaar van de oorlog andersoortige luisterspelen in het archief zouden worden aangetroffen. Een steekproef bevestigde deze hypothese.

 

Ter vermaak van de luisteraars zond de NO detectives uit zoals De politie wint altijd van Willy van der Heide met inspecteur Van Galen, gespeeld door Bert van de Linden en De gemaskerde (met als toevoeging: een crimineel luisterspel) van A.B.M. Lamboo.

 

Van Ivans werden de avonturen van de journalist Van Faessen uitgezonden in de reeks Aanslag op een kolonie. Klaas Smelik ging voort met zijn luisterspelen over de zeevaart, in het voorjaar van 1944 werd Verloopen tij uitgezonden. Arjan van Seelandt verblijdde den volke met De mannen van Tveholmen, een spel van de noordelijke scheren, een bewerking van de roman Branding rond de toren van Jarl Hemmer.

 

Op 10 augustus 1943 werd Rumoer in Michigan van Frans van Zutphen, een luisterspel over de Amerikaanse bewapeningsindustrie uitgezonden, op 23 februari 1944 volgde het Horst Wessel-luisterspel ter herdenking van zijn sterfdag in 1930. Vermaak, indirecte en directe propaganda. Om deze redenen is dit onderzoek geconcentreerd op de periode januari 1942 tot juli 1943.

 

Daarmee waren de problemen nog niet opgelost, want veel gegevens uit beide gebruikte bronnen correspondeerden niet met elkaar. Stond in de Luistergids een luisterspel aangekondigd op datum a, dan stond op het manuscript in het archief van de NO datum b genoteerd. Een verklaring voor dit verschil zou mogelijkerwijze gelegen kunnen zijn in het gegeven dat een bepaald luisterspel niet is uitgezonden omdat het programma werd onderbroken of afgelast in verband met de oorlogssituatie.

 

Daarnaast was het altijd mogelijk dat een luisterspel volgens het manuscript wel stond geprogrammeerd, maar niet werd uitgezonden, omdat de auteur te laat was met het inleveren van de kopij of omdat de vereiste toestemming tot uitzending niet kon worden verleend.

 

Een derde mogelijkheid is dat de datum op het manuscript wel de datum van uitzending is geweest, maar dat het luisterspel een onderdeel was van een programma, dat met een andere naam in de gids stond vermeld. Vaak was ook die informatie moeilijk na te trekken, want na verloop van tijd werd de berichtgeving beperkt tot summiere aanduidingen en was het zelfs onmogelijk om te achterhalen of een programma een luisterspel was of niet.

 

Onder de titel Van huis tot huis werden luisterspelen uitgezonden waarin een aantal personages een NSB-vergadering naspeelden, waarbij elke keer een programmapunt uitvoerig werd besproken. Op het manuscript stonden NSB-coryfeeën als H. Nije, L. Lindeman en G. Vlekke als auteurs genoemd. In de gids stond echter alleen de titel genoteerd met daarbij de aanduiding ‘programma verzorgd door de NSB’.

 

 

Hoeveel luisterspelen er nu daadwerkelijk zijn uitgezonden, is moeilijk te achterhalen. Verkijk schat hun aantal op 300 per jaar. Soms was het luisterspel een onderdeel van een reguliere uitzending, soms werd het aangekondigd als klankbeeld, luisterflits of schets. Voor dit onderzoek zijn al deze teksten meegeteld, omdat hier de dramatische tekst het criterium was.

 

In de onderzochte periode werden in totaal ongeveer 750 luisterspelen uitgezonden, dus circa 500 luisterspelen per jaar, beduidend meer dan Verkijk destijds schatte. Een verklaring voor het verschil in aantal ligt waarschijnlijk in het feit dat Verkijk zich beperkt tot de zelfstandige luisterspelen en de luisterspelen die onderdeel uitmaakten van een programma niet heeft meegeteld. Daarnaast zou het kunnen zijn dat Verkijk alleen de luisterspelen heeft geteld, terwijl in dit onderzoek ook luisterflitsen en klankbeelden in de telling zijn meegenomen.

 

Iets meer dan 50% van deze teksten is in meer of mindere mate politiek gekleurd of ideologisch getint. De mate van kleuring wordt bepaald door de directe of indirecte propaganda die in deze luisterspelen is terug te vinden. Van der Ven gebruikte voor dit onderscheid de benaming ‘onderhoudend’ en ‘politiek’. Beide typen luisterspel hadden in tegenstelling tot het kunstzinnige luisterspel – een voort- zetting van het vooroorlogse luisterspel – een propagandistisch karakter.

 

Bij het onderhoudende luisterspel was dat propagandistische doel verborgen achter een ogenschijnlijk effen verhaal, bij het politieke luisterspel was de nationaalsocialistische ideologie het allesbepalende thema. Deze eenvoudige driedeling wordt hier niet overgenomen omdat ze niet voldoende duidelijkheid geeft over de inhoudelijke thema’s van de spelen. Daarnaast laat onderzoek in Duitsland eveneens een grotere schakering zien. Feit blijft dat in de oorlogsjaren het luisterspel een substantieel bestanddeel vormde van de nationaalsocialistische propaganda.

 

Voor dat doel werden door het DVK in 1941 en 1944 luisterspelprijsvragen uitgeschreven. Auteurs konden hun manuscripten laten meedingen in drie categorieën:

luisterspelen van sociale, historische of opvoedende strekking,

luisterspelen van louter ontspannende aard,

luisterspelseries van ten hoogste vier afleveringen.

 

Hasco Dekker was in 1942 de winnaar in de eerste categorie met Het vrouwtje van Sta voren, Theophile de Bock won de tweede categorie met Het spook van de opera en De vliegende Hollander van Theep De Groot was de beste luisterspelserie. Aan de winnaars werden behoorlijke geldprijzen beschikbaar gesteld. De winnaar in de eerste twee categorieën kon een bedrag van ƒ 400,- tegemoet zien, de winnaar van een luisterspelserie kon rekenen op een bedrag van ƒ 1.200,-.

 

Een andere propagandastrategie om het publiek te binden aan de genazificeerde omroep was het uitschrijven van luisterprijsvragen. Op 23 juni 1942 werd het luister spel Dertien man in een mijn van Klaas Smelik, naar een gegeven van Pierre Hubermont, journalist en voorzitter van de Communauté Culturelle Wallonne, uitgezonden. In de advertenties in de dagbladen werd het dilemma van de directeur van een mijn onder de aandacht gebracht: na een ontploffing van de mijn had de directeur een ‘harde doch zijns inziens onvermijdelijke beslissing’ moeten nemen. De luisteraars werden uitgenodigd aan te geven welke beslissing zij genomen zouden hebben. Onder de goede inzendingen werd een bedrag van ƒ110 verdeeld. Een enkele keer werden de antwoorden van de luisteraars door de oorspronkelijke auteur bewerkt tot een nieuw luisterspel.

 

 

Advertentie uit het Dagblad voor Noord-Holland 23 juni 1942

Advertentie uit het Dagblad voor Noord-Holland 23 juni 1942.

 

 

Voordat wordt overgegaan op de beschrijving van de thema’s die aan het Nederlandse luisterspel ten grondslag liggen, dient de vraag beantwoord te worden hoe de luisteraars werden klaargestoomd voor de propagandistische boodschap. We moeten daarbij niet vergeten dat de luisteraars niet of nauwelijks geconfronteerd waren met nationaalsocialistische propaganda, de NSB had in het interbellum immers geen toegang tot het verzuilde bestel.

 

Omdat de mogelijkheden tot directe propaganda waren beperkt door de censuur van de overheid, werden de propagandistische uitzendingen van KRO, VARA of NCRV ‘verpakt’ tussen lichte amusementsprogramma’s in de hoop de luisteraars verder aan zich te binden. Bovendien bestond de kans dat luisteraars die tot een andere zuil behoorden wellicht iets zouden opvangen van de gepropageerde ideologisch getinte boodschap. De NO zou tijdens de oorlog voortborduren op de ervaringen van de vooroorlogse omroepen inzake het promiscue luistergedrag en de wijze waarop propaganda bedreven kon worden.

 

De toegepast technieken en strategieën zijn al eerder genoemd: de herhaling, de tendentieuze voorstelling van zaken en de stereotypering van de vijand werden nu uitgebreid met een wat minder opvallende, maar des te uitgekooktere strategie: het inspelen op het vertrouwen van de luisteraars, de identificatie van de luisteraars met het belangrijkste personage en het innemen van een informatief standpunt.

 

De luisteraars werden bij het begin van de directe en indirecte propagandistische luisterspelen geconfronteerd met een gemoedelijk aandoende Hollandse sfeer, waarin ieder personage zijn zegje kon doen. Voorbeelden daarvan waren de Drentse boerenfamilie De Boer en de gasten van pension ’t Stekeltje. Vaak pasten de auteurs van de luisterspelen dezelfde uitgekiende strategie toe.

 

Nadat de luisteraars de radio hadden aangezet, werden ze in het begin van het spel geconfronteerd met een personage dat over de een of ander misstand zoals het voedseltekort, de verduistering of de spertijd klaagde. Hij werd bijgevallen door een aantal andere personages dat deze misstand eveneens ervaren had. Maar dan was er altijd iemand, ene meneer De Ruyter van het DVK (Pension ’t Stekeltje), een WA-man, een NSB’er die precies wist te vertellen dat de overheid er alles aan deed om het genoemde probleem te verhelpen. Men moest eerst door de zure appel heen bijten voor er betere tijden zouden aanbreken. De meeste klagers waren het al snel met hem eens, voor het realiseren van de nieuwe orde moest iedereen zijn steentje bijdragen.

 

 

Een tweede strategie was het optreden van kritische personages, die door hun verstand te gebruiken uiteindelijk tot de slotsom kwamen dat ze zich beter konden aansluiten bij de nieuwe orde. Een mooi voorbeeld is het gesprek tussen een anonieme Nederlander, een fervente anti en een aanhanger van de nieuwe orde. Als de WA langs marcheert, merkt de eerste op:

 

Kijk, daar heb je die WA ook weer... moet je toch eens zien, die lui doen geloof ik niets anders dan wat marcheeren en soldaatje spelen...
Tweede stem
Je vergeet de hulp aan arme menschen met kleding, voedsel enz.
Eerste stem
Dus jij bent er ook al ingevlogen?... dat had ik niet van jou verwacht, van Driel... Begrijp je dan niet, dat zij in werkelijkheid zich niets aantrekken van die arme menschen en alleen maar helpen om propaganda te maken om te laten zien hoe best en braaf ze wel niet zijn? ... Man, wees toch wijzer...mij vangen ze daar niet mee... Ze denken zoo de bevolking achter zich te krijgen, maar daar zijn wij te nuchter voor...

Wanneer beide mannen door het bombardement in een kelder vastzitten, worden ze gered door de WA.

 

Commandant
Wacht es... daar schijnt iets te bewegen... Jongens help even die zware balk wegslepen, daar ligt iemand onder... Ja, nog even... Één, twee ... mooi, die is weg... Nu het puin hier... ho, maar, ik geloof dat we zoo al bij hem kunnen komen... Halloh, kunt U loopen?
Eerste stem
Nee, ik geloof het niet, ik ben gewond aan mijn beenen...
Commandant
Twee man, even helpen om hem weg te dragen ... Voorzichtig, hij is gewond ...
Eerste stem (zacht)
... Verder op... nog meer menschen ... en ... en de kelder zit vol.
Commandant
Vooruit mannen, jullie hebben het gehoord ... in de kelder zitten meer menschen en de waterleiding is gesprongen... aan het werk, anders verdrinken ze als ratten...
Sterker lawaai van versplinterd hout en glasgerinkel
Ja gelukkig, dit schijnt de deur naar de kelder te zijn, ... allemaal hier naar toe mannen, het ligt hier vol met rommel... hoor, het water komt met stralen tegelijk in de kelder binnen ... vooruit jongens, nog eventjes, dan is de deur vrij...
Lawaai uitfaden ... muziek
Tweede stem
Ja, ik zat met hem in het café toen het bombardement begon... Eerst was er aan de WA niet veel goeds, maar op het laatst is ook bij hem de inkeer gekomen, hoewel het jammer is, dat het op zoo’n manier, ten koste van menschenlevens moest gebeuren. Enkele tientallen menschen danken hun leven aan het tijdig optreden van deze zwarte soldaten...

 

Met het innemen van een informatief standpunt werd een derde strategie toegepast om de nationaalsocialistische boodschap voor het voetlicht te brengen. In series als Het kwartier van den Arbeid en De sociale voorman maakt u wegwijs werden nieuwe maat regelen van de overheid in eenvoudige dialogen aan de luisteraars voorgelegd. Naast een voorlichtende functie hadden deze luisterspelen vooral het doel de luisteraars de vooruitgang in de nieuwe-orde-maatschappij te illustreren.

 

In de derde aflevering van De sociale voorman maakt u wegwijs laat Bas Bouman drie arbeiders: Jan, Willem en Rinus aan het woord over de problemen van een Nederlandse arbeider in Duitsland.

Jan
Die tijd is voorbij, dat iemand die in Duitschland ging werke, als vloermatje gebruikt kon worde door ambtenare die d’r scheurkalender nog op 1932 hebbe staan!
Rinus
Je kan mijn nog meer vertelle!
Jan
En tòch is et zoo! Heb je dan die rede niet gehoord of geleze van Woudenberg, over die nieuwe regeling?
Rinus
Welke regeling?D’r werde d’r zoo veel gemaakt!
Willem
Ja, daar heb ik ook van gehoord! Je bedoelt zeker die toeslagregeling, of hoe noem ie dat ... Overbruggingsgeld? Kan dat?
Jan
Zoo zou je ’t kunne noeme, maar toeslagregeling is beter! ’t Overbruggingsgeld komt er ook bij, maar behalve dat, zijn d’r nog vier soorte uitkeringe aan iemand, die door ’n Gewestelijk Arbeidsbureau erges tewerkgesteld wordt...
Rinus
Erges in Duitschland, bedoel je?
Jan
Neenee, niet alleen in Duitschland, maar ook in Nederland en de overige landen in Euro- pa!
Willem
Zoo, dat heb ik er niet uit begrepe!
Jan
En toch is ’t zoo! Alleen geldt de regeling niet voor iemand, die elken dag of elke week naar huis kan gaan...
Rinus
Dat is te begrijpe! Dus dat geldt enkel voor mensche die voor langer dan een jaar van huis gaan...
Jan
En door een Gewestelijk Arbeidsbureau erges geplaatst zijn...
Rinus
’n Tamelijk eenvoudige regeling, zou ’k zoo zegge......
Jan
Wat je eenvoudig noemt. Om te beginnen zijn d’r vijf verschillende soorte toelagen, en verder ister precies omschreve wie d’r voor in aanmerking komt!

Daarna werden de verschillende soorten toelagen besproken, die Jan aan de andere twee haarfijn uitlegde.

 

Deze drie strategieën speelden mede een belangrijke rol in het succes van een (serie) luisterspel(en). Deze vertrouwenwekkende aanpak was er verantwoordelijk voor dat de luisteraars langzaamaan meegingen in het verhaal en de propagandistische boodschap op grond van de ingezette verhaallijn als een logisch gegeven beschouwden. De knappe verwevenheid van de propagandistische boodschap en een spannend verhaal is ook te danken aan de professionele kwaliteit van de luisterspelauteurs.

 

De luisteraars werden ook via partijbladen bekend gemaakt met het luisterspel. Zo publiceerde Marcel van de Velde op 10 oktober 1941 in het Amsterdamse kringblad De Daad Een radio-hoorspel in woorden. In dit propagandaluisterspel voor de Nederlandsche Omroep bespreken twee vriendinnen – Mien Bronckhorst, de vrouw van een notaris en Cato Bonnema, een doktersvrouw – de programma’s op de radio. Geholpen door Truus, de dochter van de notaris, stellen ze vast dat de jeugd positief is ingesteld en naar de uitzendingen van de NO luistert.

 

Vooral programma’s als de luisterspelen in de serie Landman’s lust en regionale uitzendingen, waarin luisterspelen in de streektaal een belangrijke plaats innemen, brengen beide dames tot de conclusie dat de verschillen tussen de diverse bevolkingsgroepen en sociale klassen verminderd is. Nederland is meer één dan vroeger. Daarnaast spreken ze de verwachting uit dat Duitsland de oorlog gaat winnen. Een oorlogsverklaring van Amerika aan Duitsland wordt niet gevreesd, als Amerika aan de oorlog deelneemt, zal het zijn handen vol hebben aan Duitslands bondgenoot Japan.

 

Bij de bespreking van de luisterspelen in de volgende paragrafen wordt het vizier alleen gericht op die spelen waarin in meer of mindere mate sprake was van nationaalsocialistische propaganda. Dat betekent niet dat alle in de oorlog uitgezonden luisterspelen onder die noemer vielen. Iets minder dan de helft van de uitgezonden spelen had geen ander doel dan de luisteraars te amuseren.

 

Vooral het detectiveluisterspel was een veel voorkomend en gewaardeerd genre. Voor de oorlog was de toon al gezet door een drietal afleveringen met de Britse speurder Paul Vlaanderen in de hoofdrol die door de AVRO werden uitgezonden. Talloze series luisterspelen met een of andere speurder in de hoofdrol werden in de oorlog uitgezonden.

 

 

illustratie uit de Luistergids

Jacht op de kraai, deel 1 uitgezonden op zondag 5 juli 1942.

illustratie uit de Luistergids.

 

Zo startte op 3 april 1942 de driedelige reeks Zeven zwarte zwanen van A.B.M. Lamboo met als voornaamste personages hoofdinspecteur Marein en inspecteur Van Kolven. In de zomer van 1942 volgde zijn vierdelige Jacht op de kraai en in juni 1944 werd De gemaskerde aangekondigd als een crimineel luisterspel. Willy van der Heide startte in 1944 met een serie detectiveluisterspelen De politie wint altijd met inspecteur Van Galen, gespeeld door Bert van de Linden.

 

Ook voor diverse doelgroepen werden aparte luisterspelen geschreven. Zo schreef Jan van Rheenen Een eeuw mode, een serie luisterspelen waarin de ontwikkeling van de mode vanaf 1900 aan de huisvrouw werd gepresenteerd. Bewerkingen van romans en toneelstukken zonder propagandistische lading vormden als vanouds een voor de hand liggende categorie.

 

 

Vermenigvuldiging of verspreiding van de hele of gedeeltelijke inhoud van deze pagina, is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming niet toegestaan.
© A.P.A.M. van der Logt

 

Met dank aan Ad van der Logt.