Index: Luisterspelen 1940-1945 / Indirecte propaganda in de luisterspelen

Indirecte propaganda in de luisterspelen

Van indirecte propaganda is sprake bij een drietal categorieën luisterspelen:

  • historische luisterspelen over wetenschappers, zeehelden en kunstenaars,
  • adaptaties van (streek)romans of toneelstukken,
  • luisterspelen over de zeevaart.


De hoofdpersonen in historische luisterspelen waren beroemde Nederlandse en Europese wetenschappers, Nederlandse zeehelden en Nederlandse en Duitse kunstenaars. Vaak stonden deze luisterspelen niet op zichzelf, maar maakten ze deel uit van een serie.

In de reeks De wetenschap dient de mensheid werden luisterspelen uitgezonden over diverse belangrijke uitvindingen. Voor de vertaling of bewerking te- kende Johan Christoffel. Daarnaast waren onder andere Guglielmo Marconi, Galileo Galilei, Wilhelm Röntgen, Rudolf Diesel en Carolus Clusius onderwerp van een luisterspel. Dit type luisterspel bestond ook in Duitsland, waar tijdens de beginjaren van het Derde Rijk talrijke luisterspelen werden uitgezonden waarin het leven van grote Duitse historische figuren werd verbeeld. Het leven van deze historische personages moest de tijdgenoten tot voorbeeld dienen.

 

 

Omslag Luistergids 24 juli 1942

Omslag Luistergids 24 juli 1942.

 

 

De teksten van dit type zijn over het algemeen geschreven door buitenlandse auteurs als Anton Betzner, Hanns Joachim Tannewitz, György Czanady, Zsolt von Harsanyi en Otto Drücker. De luisterspelen met als onderwerp Nederlandse geleerden waren oorspronkelijke teksten. Zo schreef G.H. Knap onder de titel: Van papas ende tartouffles een luisterspel over Carolus Clusius.

 

De luisterspelen over Nederlandse zeehelden werden meestal uitgezonden in de reeks Onder de luifel, kroniek der Hollandsche zeehelden met als voornaamste auteur Hasco Dekker. Met het uitzenden van luisterspelen over Nederlandse zeehelden als Cornelis Houtman, Jan Pieterszoon Coen, Michiel Adriaensz. de Ruyter, Heemskerck en Barendsz werd in herinnering geroepen dat Nederland ooit een vooraanstaande natie was geweest. Nu, na de nationaalsocialistische revolutie van mei 1940, was Nederland weer op weg dezelfde positie in te nemen.

 

De kennis over het grootse verleden droeg bij tot de vorming van een nieuwe culturele identiteit. Uit het verleden werd getracht een legitimatie voor het heden af te leiden. Het doel van die spelen was dus niet de geschiedkundige kennis van de luisteraars te verdiepen, maar juist de geschiedenis in een actuele discussie te betrekken. Dit doel werd bereikt omdat dit type luisterspel onderdeel uitmaakte van een uitzending waarin in de nabespreking de historische gebeurtenis werd doorgetrokken naar een contemporaine situatie.

 

Ook bij luisterspelen met directe propaganda kwam dit type voor. Gelooven – trouw blijven – doorzetten van Henri van Hoof (uitzending 13 december 1942) maakte dit doel meteen duidelijk. Michiel Adriaensz. de Ruyter trad hierin op als ondergeschikt personage in een voorbeeldfunctie. De eigenlijke hoofdpersoon was Anton Mussert, die geportretteerd werd als de man die het land in deze barre tijden moest redden, net zoals De Ruyter dat in zijn tijd had gedaan.

 

 

Diverse Nederlandse of Duitse auteurs tekenden voor de luisterspelen over beroemde Nederlandse of Duitse kunstenaars. Soms was een luisterspel gewijd aan een enkel werk van een kunstenaar. Zo schreef W.G. Kierdorff met Verwachting een klankbeeld over het schilderij ‘De vrouw met de brief’ van Johannes Vermeer, B.J. Eenhoorn deed hetzelfde met De nachtwacht.

 

In dit laatste spel werd benadrukt dat het schilderij van Rembrandt geen precieze weergave van de werkelijkheid was, maar dat hij de schutters van Banning Cock als de helden van een heldenmythe van de Gouden Eeuw had afgebeeld. Het schilderij ‘De nachtwacht’ was daarom onze mooiste nationale mythe, omdat het de ideale orde weergaf, aldus een commentaar in de Luistergids: ‘In een visioen zag hij (= Rembrandt van Rijn) een vendel opmarcheeren, een uitstorting van naar allen kant uitstroomende middelpuntvliedende krachten, die tezamen werden gebundeld in de figuur van Banninck Cock, hun leider en aanvoerder – Het symbool van een ideale orde! Rembrandt was voor de nationaalsocialisten daarom zo interessant omdat ze door het navertellen van zijn levensgeschiedenis de discussie nieuw leven konden inblazen over de rol van de overheid ten aanzien van de kunst.

 

 

Illustratie uit de Luistergids van 30 oktober 1942

Illustratie uit de Luistergids van 30 oktober 1942.

 

 

In het oorspronkelijke toneelstuk van Kyser en ook in de bewerking van Hardy kreeg het publiek het gevoel mede verantwoordelijk te zijn voor de morele ondergang van dit genie. Met de uitzending van dit type luisterspelen probeerde men de luisteraars te overtuigen van de grootsheid van de Nederlandse of Duitse cultuur. De grote kunstenaars uit het verleden werden in de propaganda gepresenteerd als vertegenwoordigers van een Germaanse cultuur. Zij maakten als het ware onderdeel uit van de nieuw te vormen culturele canon van het nationaalsocialisme.

 

Het kwam geregeld voor dat de stof voor luisterspelen ontleend was aan een streekroman. Menschen bij de zee, een luisterspel van Henri van Hoof was een bewerking van de roman Branding verhaal van zand en zee van Piet Bakker uit 1940, de auteur van Ciske de rat. Dit spel werd op 1 februari 1942 uitgezonden om de luisteraars kennis te laten maken met de kuststrookbewoners, hun kameraadschap én hun conflicten.

 

De golven brachten een kind, eveneens van Henri van Hoof, werd in de Luistergids aangekondigd als een spel van eigen volk op eigen bodem. Het was een bewerking van Sil de strandjutter van Cor Bruijn. Dit type luisterspel maakte onderdeel uit van een strategie om de tegenstelling tussen de stad en het platteland te accentueren. In die zin stond het op gelijke hoogte met de streekroman; directe verwijzingen naar het arische ras en de verbondenheid met de bodem bleven echter achterwege.

 

 

De adaptaties van beroemde toneelstukken werden uitgezonden om de luisteraars duidelijk te maken dat deze grote dichtwerken het eigendom waren geworden van het gehele Nederlandse volk. Toch stak ook hier vaak een addertje onder het gras. De uitzending van Gijsbreght van Aemstel in de bewerking van nazidichter J.A. van Kersbergen werd direct gevolgd door de Nieuwjaarswens van Thomasvaer en Pieternel, geschreven door Wybe de Vries.

 

De propagandistische tekst van de nieuwjaarswens werd geregeld onderbroken door het zingen van nationaalsocialistische liederen als Boerenlied, Bombardementen, Sorry Boy en Oostfrontlied. Een gedeelte van deze culturele traditie werd aldus onder een nationaalsocialistische noemer gebracht.

 

 

De Luistergids, gedeeltelijke programmering voor Hilversum 2 op 1 januari 1943

De Luistergids, gedeeltelijke programmering voor Hilversum II op 1 januari 1943.

Met om 14.00 uur het luisterspel Gijsbreght van Aemstel.

 

De luisterspelen over de zeevaart waren het handelskenmerk van Klaas Smelik. Met luisterspelen als Zuid-Oostelijk van New Foundland, De lekke ketel en Welkom in Holland, alle uitgezonden in de reeks Menschen op het zoute water als met Verloopen tij, een spel in zeven delen van zeevaart en liefde, probeerde hij de luisteraars aan de radio te kluisteren. Ook Willy van der Heide – pseudoniem van Willem van den Hout – waagde zich aan dit subgenre met Assistentie ... wij zinken!, dat op 7 juli 1942 werd uitgezonden. In deze luisterspelen stond vooral de daadkracht van de zeelieden voorop en daardoor werd indirect de grootsheid van Nederland als zeevarende natie benadrukt.

 

 

Illustratie uit de Luistergids, dinsdag 7 juli 1942.

Illustratie uit de Luistergids, dinsdag 7 juli 1942.

 

 

Vermenigvuldiging of verspreiding van de hele of gedeeltelijke inhoud van deze pagina, is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming niet toegestaan.
© A.P.A.M. van der Logt

 

Met dank aan Ad van der Logt.