Index Plus / Radio Hilversum 1940-1945

Radio Hilversum 1940-1945

KRO-gids 18 augustus 1974.

Dick Verkijk, producer-regisseur bij de NOS-radio, is bij het schrijven van zijn onlangs verschenen, geruchtmakende boek “Radio Hilversum 1940-1945” over de Nederlandsche Omroep in bezettingstijd zeer grondig te werk gegaan.

Hij maakte gebruik van 150 getuigenverklaringen en enkele tientallen van deze in interviews afgelegde verklaringen kon hij met toestemming van betrokkenen op de band vastleggen.

Uit deze belangwekkende interviews bouwde hij een radioserie op, die bestaat uit vier 40 tot 70 minuten durende documentaires, waarvan de eerste door de NOS op 18 augustus 1974 wordt uitgezonden. De serie wordt afgesloten op zondag 15 september met een tweeënhalf uur durende reconstructie van een omroepzondagmiddag in oorlogstijd.

Bij het samenstellen van de documentaires putte Verkijk ook uit de archieven van de NOS, de Stichting Film en Wetenschap van de Rijksuniversiteit in Utrecht en het Deutsches Rundfunkarchiv in Frankfurt.

Dick Verkijk in 1993

Dick Verkijk

Deel 1: Het einde van de omroepverenigingen.

Het eerste deel is uitgezonden op zondag 18 augustus 1974.

De herhaling is uitgezonden op zondag 23 juli 1978.

Presentatie: Antoinette van Brink.

Samenstelling en regie: Dick Verkijk.

De eerste documentaire handelt over de periode tussen 10 mei 1940, de inval van de Duitsers, en 13 maart 1941, toe de omroepverenigingen (AVRO, KRO, NCRV, VARA en VPRO) op last van de bezetters werden opgeheven.

De geschiedenis van de Duitse pogingen om de omroepen te “concentreren” wordt in deze documentaire verteld door onder anderen pater Dito, toenmalig voorzitter van de KRO, Arie Pleysier, die omroepsecretarie van de VARA was, en mr. A.A.M Enserinck, de toenmalige secretaris van de Radioraad.

Arie Pleysier

Arie Pleysier

Opzet van de Duitsers was om de omroep tot een instrument van het nationaal-socialisme te maken en ondanks allerlei tegenwerking en concessies van de omroepverenigingen slaagden zij daar goed in.

Beluister het eerste deel: Het einde van de omroepverenigingen.

Deel 2: Instrument van het nationaal-socialisme.

Het tweede deel is uitgezonden op zondag 25 augustus 1974.

De herhaling is uitgezonden op zondag 30 juli 1978.

Presentatie: Leonie van Bladel.

Samenstelling en regie: Dick Verkijk.

In de eerste aflevering van zijn vierdelige documentaire-serie “Radio Hilversum 1940-1945” toonde Dick Verkijk aan hoe de Duitse bezetter langzaam maar zeker de Nederlandsche Omroep in zijn macht kreeg en er in slaagde de omroep te maken tot een instrument van het nationaal-socialisme. Op 13 maart 1941 kwam er een einde aan het bestaan van de omroepverenigingen en ging de “Nederlandsche Omroep” functioneren, onder aanvoering van directeur-generaal ir. Willem Arie Herweijer.

De twee aflevering, die de NOS-radio vanmiddag uitzendt heet “Instrument van het nationaal-socialisme” Daarin uitvoerig aandacht voor de uitspraken destijds van ir. Herweijer en voor de verklaringen die hij kortgeleden tegenover Dick Verkijk aflegde, toen deze bezig was met de voorbereidingen voor zijn boek.

ir. Willem Herweijer in 1943

Willem Herweijer

Wie was ir. Herweijer? Hij werd op 31 december 1906 in Zevenbergen geboren als zoon van een suikerfabrikant, kreeg zijn werktuigbouw-technische opleiding in Duitsland, werd in 1934 lid van de NSB en richtte de NSB-kunstkring, Constantijn Huygens op. Op 1 mei 1941 wel hij op 34-jarige leeftijd directeur-generaal van de “Nederlandsche Omroep”, welke functie hij op de kop vier jaar zou vervullen.

Herweijer was geen echte verrader, zoals er zoveel NSB’ers zijn geweest. Hij behield een zekere vorm van humaniteit. Niettemin kregen onder zijn leiding nazi-propagandisten als Max Blokzijl de kans hun verderfelijk werk te doen.

In deze aflevering komt een aantal voorbeelden voor van deze vorm van propaganda, die Blokzijl een of meerdere keren per week via de microfoon over de Nederlandse luisteraars uitstortte. Zeer subtiel soms. maar ook steeds grimmiger naarmate de oorlog naar zijn einde liep.

Beluister het tweede deel: Instrument van het nationaal-socialisme.

Deel 3: Sabotage en verzet.

Het derde deel is uitgezonden op zondag 1 september 1974.

De herhaling is uitgezonden op zondag 6 augustus 1978.

Presentatie: Leonie van Bladel.

Samenstelling en regie: Dick Verkijk.

In dit programma komt ook de enkele jaren geleden overleden Jan Moene voor, die als technisch productieleider van het NOS-filmcentrum Dick Verkijk heeft geïnspireerd tot het schrijven van zijn boek over de de omroep in de oorlog. Moene was vóór de oorlog en tot de opheffing van de omroepverenigingen in maart 1941 technicus bij de VARA-radio, waarna hij overging naar “De Nederlandsche Omroep”. Maar Moene bleef zijn democratisch-socialistische principes trouw en probeerde zoveel mogelijk de Duitsers te dwarsbomen.

Jan Moene

Jan Moene

Zo iemand was ook de toenmalige KRO-technicus Sjel Janssen. Hij was één van de technici, die het presteerden om pistolen uit de holsters van Duitse officieren, die de studio bezochten, te stelen om deze wapens aan de illegaliteit in handen te spelen. Later vroeg en kreeg hij overplaatsing naar de onderhouds- en meetdienst.

Een andere technicus, die niet afliet om de Duitsers in de omroep de voet dwars te zetten was VARA-man Adrie Lievense. Verkijk heeft zijn respect voor hun houding niet onder stoelen of banken gestoken. Het eerste exemplaar van zijn enkele maanden geleden verschenen boek heeft hij dan ook overhandigd aan de weduwe van Jan Moene.

Beluister het derde deel: Sabotage en verzet.

Deel 4: Blijven of weggaan?

Het vierde deel is uitgezonden op zondag 8 september 1974.

De herhaling is uitgezonden op zondag 20 augustus 1978.

Presentatie: Antoinette van Brink.

Samenstelling en regie: Dick Verkijk.

Na afleveringen over het einde van de omroepverenigingen in 1941 en de komst van de “Nederlandsche Omroep”, over de omroep als instrument van het nationaal-socialisme en over sabotage en verzet van omroepmedewerkers nu het het laatste deel, dat Dick Verkijk “Blijven of weggaan?” noemde en waarin hij de vraag stelt hoe dat alles kon gebeuren.

Logo Nederlandsche Omroep

Hoe was het mogelijk, dat een bij uitstek nationaal-socialistisch propaganda-instituut als de “Nederlandsche Omroep” vier jaar lang kon functioneren, terwijl er toch maar een twintig procent NSB-ers bij werkten? De rest was namelijk, zo stelt Verkijk, al dan niet fel anti.

In deze aflevering komen vele verschillende antwoorden op deze vraag naar voren. Uit deze antwoorden blijken gewetensconflicten, naïviteit, verkeerd geplaatste gezagsgetrouwheid en, zo is het oordeel van samensteller Verkijk, vooral geen zicht hebben op de “voortreffelijke” millimeterpolitiek, waarvan de Duitsers zich wisten te bedienen.

Beluister het vierde deel: Blijven of weggaan?

8 november 1942.

Het programma is uitgezonden op zondag 15 september 1974.

De herhaling is uitgezonden op zondag 27 augustus 1978.

Samenstelling en regie: Dick Verkijk.

Vandaag een reconstructie van een omroepzondagmiddag in oorlogstijd. Daarvoor werd zondag 8 november 1942 gekozen. Het reconstructieprogramma is voor een deel samengesteld uit archiefmateriaal en voor een deel opnieuw opgenomen aan de hand van bewaarde gebleven teksten.

Het belangwekkend historisch document, dat deze reconstructie gerust kan worden genoemd, begint met de nieuwsberichten, zoals deze in die tijd voor de “Nederlandsche Omroep” werden verzorgd door de BNO, de Berichtendienst Nederlandsche Omroep.

Klik op een afbeelding voor de programmering van Hilversum 1 of 2 op 8 november 1942.

Verder kan de luisteraar van nu getuige zijn van een uitzending van “De stem van de SS” en van “Neerlands stem aan het Oostfront”. Er is een hoorspel met de titel “De zwarte handel lokt”, er worden "Nederlandsche Volksklanken” rondgestrooid, er is sport, dansmuziek, "De Nederlandsche taalclub" en uiteraard ontbreekt ook niet een aflevering van het door velen verafschuwde Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter.

Wie meent, zo adviseert Dick Verkijk, op dit punt kwetsbaar te zijn, kan beter de knop van de radio omdraaien.

Beluister het programma: 8 november 1942.

Zie ook voor aanvullende infomatie:

8 november 1942

De Nederlandsche taalclub

De zwarte handel lokt

Luisterspelen 1940-1945

Bron: KRO-Studio van augustus en september 1974.