Index Wist u dat….? / Blog opmaak

Wist u dat….?

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat 30 oktober 1938 een beroemde, ja zelfs beruchte datum voor het hoorspel is? Toen werd in Amerika een radiobewerking van H.G. Wells' sciencefictionroman “The War of the Worlds” uitgezonden. Orson Welles was de regisseur.

 

Er is toen een ware opschudding onder de luisteraars ontstaan. Onze kranten wijdden er natuurlijk ook diverse artikels aan. Zo ook in de Vlaamse krant “De Volksstem” van 7 november 1938, waar het hoorspel als volgt werd beschreven:

 

“Een hoop bewoners van Mars is in Amerika met een reuzenkogel neergekomen en heeft allesbehalve vriendelijke bedoelingen.” Vooral aan de reacties van de luisteraars wordt aandacht besteed: “Die ren van al die auto’s naar de bergen, die ren naar gasmaskers, maar ook de zelfmoorden, de wanhoopsdaden van allerlei aard.”

 

En waarom? “De paniek zou ontstaan zijn doordat in de bewerking van het Engelse boek al de namen der steden door Amerikaanse namen vervangen werden.”

 

Als hoofdoorzaak noemt de journalist echter: “Wat hier faalde was de geest van de Amerikaan. Hij vergat gewoon op zijn Amerikaans te denken. Hij deed wat een doodgewone Europeaan in zo’n geval zou doen: paniek verwekken.”

 

Die journalist had 19 oktober 1953 moeten meemaken, toen de BBC het eerste deel van “Journey into Space” uitzond, en 1 oktober 1955 toen de KRO de Nederlandse bewerking “Sprong in het heelal” begon uit te zenden. De Europeaan reageerde toen heel anders: hij bleef thuis en luisterde gespannen, en de straten bleven op zondagavond leeg…

 

 

 

Orson Welles

Orson Welles in 1938

 

 

 

Bron deels: De Volksstem.

 

 

 

Aflevering 13. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat bepaalde radioprogramma’s-met-hoorspelen vaak een heel lange levensduur kenden? “Literama” van de NCRV en “De radioscoop” van de AVRO waren er zo twee.

 

Om het heel duidelijk te maken: tussen 1948 en 1968 werden door de AVRO in de radiorubriek “Van vier tot vijf” 414 korte hoorspelen uitgezonden! Het programma, dat ook als “De notedop” bekend staat, had Emile Kellenaers als drijvende kracht.

 

Van heel wat jonge Nederlanders zond hij hoorspelen uit, vooral van Dimitri Frenkel Frank en Pieter Willem Franse, maar ook van André Kuyten, Peter van Gestel, Yvonne Keuls en vele anderen. Ook Franstalige Belgen vonden er hun weg dank zij de vertalingen van Dogi Rugani: Jean Marsus en Charles Cordier.

 

Doordat “De notedop” ook gepaste muziek bij die hoorspelen bracht, duurden ze niet zo lang. Eigenlijk waren het mini-hoorspelen, een genre dat later door Michel De Sutter (BRT) weer tot leven werd gewekt in de serie mini-luisterspelen.

 

De radioscoop

De radioscoop.

 

 

 

Aflevering 12. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat er tussen de Amerikanen en het hoorspel geen al te goede verhouding bestaat? In een aan het Duitse hoorspel gewijde thesis stelde een universiteitsstudente het als volgt: “Het Duitse Hörspiel is een kunstvorm die wij in Amerika niet kennen. Het commercialisme in ons radiosysteem biedt aan deze soort kunst geen ruimte. De enige soort die de sponsors kunnen “verkopen” aan het grootste deel van het publiek is de “soap”.

 

De meeste Amerikanen zijn te rusteloos of hebben het te druk om te gaan zitten en zich te concentreren op een spel dat ze enkel kunnen horen, vooral als ze er eentje kunnen zien en horen op de televisie. Zij die een hoger niveau van radiospel genegen zijn en steunen zijn blijkbaar te gering in aantal om de ruimere productie van dergelijke spelen te garanderen.

 

In Duitsland, en in verscheidene andere landen, is het systeem verschillend. De Duitse radio wordt gefinancierd door de overheid. Het is niet zo dat de Duitsers geen “soap” hebben om naar te luisteren, en dat doen ze beslist, maar door de financiering vanwege de overheid heeft de smaak van de meerderheid geen belang: er is iets voor élke smaak.”

 

Ik weet niet of u dat ook zo aanvoelt, maar deze analyse doet me denken dat wij in Nederland en Vlaanderen aan het afglijden zijn naar de Amerikaanse toestand, wat het hoorspel betreft tenminste…

 

 

Opname in 1943 van de radio soap "Ma Perkins" met Nina Klowd en Virginia Payne.

Gesponsord door de Procter & Gamble Corporation.

 

 

Beluister de aan- en afkondiging van het hoorspel "Rebecca" op 9 december 1939.

Het hoorspel werd gesponsord door Campbell soup.

 

 

 

 

Aflevering 11. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat de reden voor het aanvankelijk onvolledige overzicht van de Vlaamse luisterspelen eigenlijk heel eenvoudig is? Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog is het archief van het NIR, het Nationaal Instituut voor Radio-Omroep, bijna volledig vernietigd.

 

Het is te danken aan de Nederlandse radiogidsen en kranten dat we toch nog een en ander weten over de beginjaren van het luisterspel in Vlaanderen. Opnamen zijn er al helemaal niet bewaard, op ééntje na: “De boer die sterft” van 1947.

 

Voor de periode na de oorlog blijft het echter nog steeds zoeken naar naalden in de hooiberg. De Vlaamse kranten in de Brusselse Koninklijke Bibliotheek kunnen slechts ter plaatse geraadpleegd worden, al zijn ze ondertussen grotendeels gedigitaliseerd. En na de voor het hoorspel schitterende periode waarover we het reeds in aflevering 9 van “Wist u dat…?” hadden, is er bij de Vlaamse omroep niemand die inzage biedt in databases die toch moeten bestaan.

 

Hoorspelen.eu doet er alles aan om het culturele erfgoed van de omroepen levend te houden en heel wat mensen consulteren dagelijks de website, in binnen- en buitenland. Wat Andries Poppe, Michel De Sutter, Diane De Ghouy, Julien Schoenaerts, Marga Neirynck, Anton Cogen en nog vele anderen hebben gerealiseerd is niet zomaar in de ether verdwenen!

 

 

Klikt u op de foto voor een vergroting en aanvullende informatie.

 

Foto uit Etcetera van september 1987.

 

 

 

Aflevering 10. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat hoorspelen heel vaak aangeboden werden als onderdeel van een uitzending die week na week op dezelfde dag en hetzelfde uur terugkeerde?

 

Zo was er in de vijftiger jaren op zaterdagmiddag “De wigwam”, een KRO-programma voor de jeugd waarin vijf weken na elkaar “Vijf jongens en een oud kasteel” te horen was. En de AVRO zond op maandagavond “De radioscoop” uit. Daarin bracht het onderdeel “En nu… de hoofdfilm” hoorspelbewerkingen van films, bijvoorbeeld “Middernachtzone”, naar de film “Night People” met Gregory Peck.

 

Voor oorspronkelijke hoorspelen kon de liefhebber eind zeventiger jaren terecht bij “Literama-maandag” of “Literama-donderdag” van de NCRV. Voor werk van Andries Poppe, Gerrit Pleiter, Guy Bernaert, Mischa de Vreede was daar plaats ingeruimd.

 

In de veertiger jaren was “Voor de jeugd” op woensdag dé gelegenheid om spannende reeksen te beluisteren: “De verdwijning van Professor Efradilowa” of “Vier Hollandse jongens in de Alpen”.

 

Maar de langst lopende reeks zal wel “De avonturen van Ome Keesje” geweest zijn. Die startte eigenlijk al op 2 september 1929 met 43 delen van “Een uurtje bij de familie Mulder”. Eind 1932 werd dat dan “Een wonderlijk avontuur van Ome Keesje” en eind 1939 heette het “Ome Keesje en zijn verdere avonturen”, Honderden delen waren er te horen, tot in 1950. En er werd meegeleefd door de luisteraars.

 

De werkster van Willem van Cappelen, de auteur-regisseur van de serie, zei hem op een keer: “Nou, en dat ze ome Keesje in het ouwemannenhuis stoppen? Nou, ik vind het een schandaal! Ja, u weet zelf hoe ik woon: ik heb een kamer, keuken en alkoof. Ik kan hem niet hebben om te slapen, maar hij kan bij mij elke dag nog komen eten.”

 

De familie Mulder

De familie Mulder.

 

 

 

Aflevering 9. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat de Vlaamse openbare omroep er alles aan gedaan heeft om het hoorspel zo goed mogelijk in het daglicht te stellen?

 

De NIR/BRT heeft tussen 1950 en 1974 de volledige scripts van 160 Vlaamse luisterspelen in keurige brochures bezorgd aan al wie dat wenste. Van 1968 tot 1982 kon elke belangstellende luisteraar per kwartaal gratis een brochure toegestuurd krijgen. Daarin werd elk hoorspel uitvoerig gepresenteerd: gegevens over auteur, regisseur en inhoud.

 

De luisterspeldramaturg Andries Poppe, die 23 jaar bij de BRT werkte, was daarbij de drijvende kracht. Van 1983 tot 2002 kwam “Muziek en Woord” de brochures vervangen. Daarvoor moest evenwel betaald worden. Hoorspelen werden daarin bondiger voorgesteld en heel wat andere radioprogramma’s kregen uitvoerige aandacht.

 

Daarmee bezette de Vlaamse omroep een mooie plaats naast de Engelse en Duitse omroepen, die echter al snel gebruik maakten van de digitale middelen. De BBC maakte het voor elkeen mogelijk om de "Radio Times" te raadplegen en daarin na te gaan wanneer bepaalde hoorspelen werden uitgezonden, wie eraan meewerkte en waarover ze gingen. Voor Duitsland was er eerst de "ARD Hörspieldatenbank" (en later de fraaie algemene "Hörspieldatenbank" .

 

Nog wat later kwam onze “Hoorspelen.eu” en daarmee werd voor het eerst exclusief ruime aandacht besteed aan de bewaarde hoorspelen, en dat zijn er gelukkig héél wat!

 

Omslag Muziek en Woord.

 

 

 

Aflevering 8. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat er in de periode tussen 1934 en 1989 achttien Japanse hoorspelen werden uitgezonden? Daarvan zijn er veertien bewaard gebleven:

- Het hoogste punt van Koichi Kibara

- De speeldoos van Shinichiro Nakamura

- Yamamba van Shuji Terayama

- Adashino van Makoto Ooka

- Een merkwaardig geval van zielsverhuizing van Shinichiro Nakamura

- De inktvis van Ryuta Sato (zelfs tweemaal: een VPRO- en een BRT-versie)

- De zee om 11.02 uur van Ken Miyamoto

- De 10 yen van Shuntaro Tanikawa (zelfs tweemaal: een TROS- en een VARA-versie)

- Yamasaki en Umisaki van een anonymus

- De stad van de toekomst van Yasutaka Tsutsiu (zelfs tweemaal: een KRO- en een BRT-versie)

- Een droom van een droom in een droom van Akira Yokomitsu

- Het paaikroos van Tai Yôko

- Terug uit het paradijs van Kiyokazu Yamamoto

- Witte leghorn op een tak van Nobuyuki Takaya

 

Van Joke Hagelen vernam ik dat er bij de voorbereiding van een opname zelfs eens een Japanse dame was uitgenodigd om de acteurs en actrices in te wijden in leefwereld van de personages. Het hoorspel werd in die jaren wel heel ernstig genomen!

 

Illustratie uit de radiogids.

Het hoogste punt.

Illustratie uit de radiogids.

 

 

 

Aflevering 7. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat er hoorspelen van diverse pluimage zijn? Eigenlijk zijn er twee grote soorten: bewerkingen en oorspronkelijke hoorspelen. Voor de eerste soort werd gebruik gemaakt van romans, novellen, verhalen, toneelstukken, documentaires, ja zelfs van films (de eerste keer gebeurde dat op woensdag 17 februari 1937 toen de VARA onder leiding van Willem van Cappellen “De gevangene van het Haaieneiland”, een Twentieth Century Fox-film, uitzond).

 

Vaak waren dat ook vertalingen van bewerkingen die voor een Engelse of Duitse omroep waren gemaakt. Voor de tweede soort zorgden auteurs die schreven voor het medium radio en op die manier de nieuwe kunstvorm “hoorspel” vorm gaven: mensen als de Zwitser Friedrich Dürrenmatt, de Duitser Günter Eich, de Engelsman Rhys Adrian, de Belg Guy Bernaert, de Nederlander Peter van Gestel…

 

Vaak leverde dat onvergetelijke creaties op, maar ook onvergetelijke reacties: tijdens de uitzending van Eichs “Dromen” stroomden bij de omroep al telefonische klachten van luisteraars binnen: “Kann man den Mann nicht einsperren?” In vijf dromen, gedroomd door vijf fictieve personen op vijf continenten gaf Günter Eich vorm aan de bedreigingen en angsten die heel wat Duitsers zes jaar na de oorlog door verdringing poogden te ontvluchten…

 

Affiche The Prisoner of Shark Island

The Prisoner of Shark Island, 1936.

 

 

 

Aflevering 6. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat de eerste schoolradio-uitzending op 16 april 1948 te horen was? De KRO startte toen met een serie “Uit de schatkamer van het Oude Testament”. In 1949 volgde de reeks “De toverlantaarn”. Pas in 1950 sloot de NCRV zich aan, de AVRO en de VPRO volgden in 1953, de VARA in 1954.

 

Radio in de klas, dat was een prima middel om bijvoorbeeld luisteroefeningen aan te bieden. Ik ben mijn hele loopbaan lang leraar Nederlands geweest en heb een aantal uitzendingen van de BRT in die zin gebruikt. “De duikende eend” was een serie die zich daartoe heel goed leende.

 

Om mijn leerlingen te motiveren om ook naar Nederlandse hoorspelen te luisteren liet ik eens een aflevering van “De blauwe zaden” horen. Jaren later ontmoette ik een oud-leerling en die vroeg me meteen: “Meneer, jaren geleden liet u ons luisteren naar een spannend hoorspel. Kan u me zeggen waar ik dat zou kunnen vinden?” Ik kon hem toen jammer genoeg geen tip geven, want Hoorspelen.eu bestond nog niet. Ik hoop dat hij uit eigen beweging de juiste weg heeft gevonden. Wat moet zo’n beluistering in klasverband toch een indruk hebben nagelaten!

 

Kinderen luisteren naar de schoolradio.

 

 

 

Aflevering 5. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat de oorlog ook zijn sporen heeft nagelaten in de radiowereld? Joodse acteurs en actrices werden plots niet meer gevraagd om mee te werken aan hoorspelproducties.

 

Elias van Praag bijvoorbeeld was in de dertiger jaren heel vaak te horen, maar op 30 november 1942 zat hij al in het concentratiekamp Mauthausen en op 16 december stierf hij daar. Een duiveltje-doet-al als Gustav Czopp werkte dikwijls mee aan hoorspelen. In 1941 dook hij echter onder, maar werd in 1941 verraden. In oktober 1944 werd hij afgevoerd naar het concentratiekamp Dachau waar hij in december van dat jaar vermoord is.

 

Een eenmalige medewerkster was de violiste, zangeres en actrice Jetty Cantor. Ze werd in 1940 bij de AVRO ontslagen, zat een tijdlang in Westerbork en werd in augustus 1944 naar Theresienstadt afgevoerd. Daar had ze evenwel meer “geluk” dan haar collega’s: ze mocht deel uitmaken van het orkestje dat hen begeleidde naar de gaskamer. Ze overleefde, keerde terug naar Nederland en trouwde met… Maarten Kapteyn.

 

En Wam Heskes was getrouwd met een joodse vrouw. Zijn villa in Laren werd geconfiskeerd door de NSB, hij werd met de dood bedreigd door de Landwacht, maar wist aan terechtstelling te ontkomen. Hij had voor de oorlog bij de AVRO gewerkt, maar werd daar op non-actief gesteld in 1941. Na de oorlog was het “adieu AVRO!” en stapte hij over naar de KRO.

 

 

 

 

 

Aflevering 4. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Wist u dat het niet altijd gesmeerd liep met de uitzending van hoorspelen? Zo stond bijvoorbeeld op 11 april 1932 “De deur van de badkamer” geprogrammeerd, “een vroolijk spel in één bedrijf”. Het werd echter niet uitgezonden en “er werd een ander stukje voor de microfoon gespeeld”. In de krant stond de volgende dag: “Uitzending verboden”, omdat het stuk “tegen de goede orde” was.

 

Maar ’s avonds publiceerde de krant een rectificatie van het bericht in de ochtendkrant: dat het stuk niet werd uitgezonden had niets te maken met orde of zedelijkheid, maar de Commissie voor het Algemene Programma had zich geen oordeel kunnen vormen doordat de tekst te laat werd ontvangen,…

 

In het voorjaar van 1959 moest “Het kwam onverwacht” ten gehore gebracht worden, maar dat is nooit doorgegaan. Het hoorspel ging over de gebeurtenissen in een klein provinciestadje dat getroffen werd door een atoomaanval, verteld door een lid van een vooraanstaand gezin. Het werd afgekeurd voor uitzending vanwege te verwachten angst en commotie doordat luisteraars zouden kunnen denken dat het geen fictieve aanval betrof.

 

 

En in 1940 waren al vier afleveringen van “Paul Vlaanderen en het Z 4-mysterie” uitgezonden, maar door het uitbreken van de oorlog op 10 mei 1940 was de rest nooit meer te horen. De tekst werd evenwel compleet in de Radiobode afgedrukt. Luisteraars werden toen blijkbaar erg au sérieux genomen!

 

 

 

Aflevering 3. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Straks is het honderd jaar geleden dat een aantal Europese omroepen begonnen hoorspelen uit te zenden: in 1924 werd er in Engeland, Frankrijk en Duitsland voor de eerste keer mee geëxperimenteerd. In 1925 volgde Nederland.

 

Een overzicht? Op 15 januari 1924 werd “A Comedy of Danger” van Richard Hughes door de BBC ten gehore gebracht (over een aantal mensen die in een koolmijn in Wales vastzaten).

 

Richard Hughes

Richard Hughes

 

Radio-Paris volgde op 23 oktober 1924 met “Marémoto” van Gabriel Germinet en Pierre Cusy (een realistische weergave van de gebeurtenissen op een zinkend schip, maar na verloop van tijd blijken die mensen eigenlijk acteurs te zijn die repeteren voor de uitzending).

 

Op 24 oktober 1924 is de Südwestdeutscher Rundfunkdienst AG aan de beurt met “Zauberei auf dem Sender” van Hans Flesch (waarin de akoestische mogelijkheden van het nieuwe medium gedemonstreerd werden).

 

En Nederland volgde al snel met “’Verovering van Breda met een turfschip” van Willem Vogt (over de overrompeling van de Spaanse bezetting van het kasteel van Breda met een “Paard-van Troje”-achtige inval in het vijandelijk territorium, als vendel verborgen in het turfschip van schipper Adriaan van Bergen). De Hilversumsche Draadlooze Omroep zond dit hoorspel uit op 31 december 1925.

 

 

 

Aflevering 2. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Op straat en op terrasjes sprak ik vaak oudere mensen aan en vroeg dan: “Herinnert u zich nog hoorspelen die u hebt beluisterd?” Steevast was het antwoord: “Natuurlijk, Paul Vlaanderen!” Behalve “Sprong in het heelal” heb ik nooit nog een ander hoorspel horen vernoemen… Nu ja, de AVRO was al een hele tijd bezig met die detectiveseries over Paul en Ina’s avonturen.

 

Wist u dat op 12 maart 1939 al “Spreek met Paul Vlaanderen en het komt in orde” in 8 delen werd uitgezonden? Natuurlijk was Kommer Kleijn de regisseur. De BBC had in 1938 al het initiatief genomen om de auteur Francis Durbridge onder de arm te nemen. Op 28 mei 1939 volgde de AVRO met een tweede serie: “Paul Vlaanderen en de mannen van de frontpagina”, ook weer in 8 delen, en op 14 april 1940 startte “Paul Vlaanderen en het Z 4-mysterie”, nu in 6 delen.

 

Francis Durbridge

Francis Durbridge

 

De oorlog zorgde voor een “Vlaanderenloze” periode en pas op 17 februari 1946 werden met “Haal Paul Vlaanderen er weer bij!” opnieuw 8 delen uitgezonden. Jammer genoeg is van dit alles (bij mijn weten) niets bewaard gebleven…

 

 

 

Aflevering 1. Wist u dat….?

 

Door Herman Van Cauwenberghe.

 

Als hoorspelliefhebbers hebben we natuurlijk favorieten en ik ben zeker dat Huib Orizand, Eva Janssen, Wam Heskes, Jan van Ees en Constant van Kerckhoven daartoe behoren. Maar wist u dat zij al heel lang meewerkten aan allerlei hoorspelen vooraleer wij ze bijvoorbeeld te horen kregen in een aflevering van Paul Vlaanderen of in een eenakter uit de jaren zestig?

 

 

 

 

Jan van Ees (Paul Vlaanderen) was al te horen op 29 februari 1928, maar op Eva Janssen (Ina, kindje) moest nog gewacht worden tot 6 maart 1937 (en enkele maanden later trad Emiel Kellenaers samen met haar op, en ze werden daarna een echtpaar).

 

 

 

 

Constant van Kerckhoven was al op 17 mei 1929 te horen en Huib Orizand op 26 oktober 1929. Vroege vogels dus!

 

Wam Heskes begon op 17 april 1933 met zijn reeks “Koos Koen”-afleveringen, waarin hij àlle rollen voor zijn rekening nam. Pas op 3 februari 1946 werkte hij mee aan een “normaal” hoorspel. Ondertussen had hij zijn gave als tekenaar wekelijks tentoongespreid: hij voorzag in de radiogids de aankondiging van ettelijke hoorspelen van prachtige tekeningen!