Auteurs uitgelicht / Heinrich Böll

Heinrich Böll

Heinrich Böll

Heinrich Böll

(Köln 21 december 1917 - Kreuzau-Langenbroich 16 juli 1985)

De in België, Duitsland, Groot-Brittannië en Nederland uitgezonden hoorspelen van Heinrich Böll. Voor u samengesteld door Herman Van Cauwenberghe.

Nicht nur zur Weihnachtszeit

Nicht nur zur Weihnachtszeit (Nordwestdeutscher Rundfunk, 30-12-1952).

Niet alleen met Kerstmis brandt de kerstboom in het huis van oom Franz. Nee, de lichten gaan elke dag op hetzelfde uur aan. Dag na dag, week na week, maand na maand - zowel in de lente en zomer als in de herfst en winter. Het is de schuld van tante Milla. Een satirische parabel van onze tijd. De inhoud groeit - hoewel vol droge humor - uit tot een ware spookdans.

Lovesick

Eine von Einhundertzwanzig (Süddeutscher Rundfunk, 04-03-1953).

Nieuwsuitzendingen veranderen in een netwerk van verhalen die variëren van de stresssymptomen van de nieuwe arbeidswereld tot de jodenpogroms in Tunis en de brand in een emigrantenbarak in Australië.

Terwijl West-Duitsland zich net begint te vestigen in het economische wonder en in een klinisch schone wereld van vergetelheid, is de oorlogsgerelateerde onrust van gezinnen, de anarchie van de zwarte markten, de weerloosheid van asielzoekers en 'ontheemden' namelijk niet gewoon verbannen naar het verleden, maar eerder gewoon naar buiten verplaatst.

Dit hoorspel is voor Böll een eerste looptest in het nieuwe medium, door het nieuwsmedium radio zelf tot thema te maken. Eén van de 120 dagelijkse minuten nieuws (destijds 24 keer 5 minuten in het standaardprogramma) is genoeg voor de verteller om een ​​beeld van een tijdperk te creëren.

Ich begegne meiner Frau (Ein Tag wie sonst)

Ich begegne meiner Frau (Ein Tag wie sonst) (Nordwestdeutscher Rundfunk, 08-04-1953).

De kantoorbediende Schneider leidt een leven zonder uitschieters. De jaren verstrijken onmerkbaar. Z'n vrouw wordt ouder, de kinderen worden groter. De idealen van de jeugd zijn al lang vergeten. Wat overblijft is de onverschilligheid: een gevoel van leegte. Plots echter komt de dag waarop de man zijn vrouw in het gewoel van de grote stad ontmoet. Onopgemerkt slaat hij haar gade - als een vreemde. Hij volgt haar. Merkwaardig: hij voelt een pijnlijke liefde, hij herinnert zich opeens de jaren die ze samen doorbrachten en deze stroom van herinneringen rukt de onverschilligheid weg.

VARA, 20-04-1955 Een dag als alle andere dagen (regie: S. de Vries jr.).

BBC, 29-04-1959 A Day Like Any Other.

Die Brücke von Berczaba

Die Brücke von Berczaba (Rundfunk im amerikanischen Sektor, 26-08-1953.

De Tweede Wereldoorlog loopt op z'n einde. Op weg naar het front wordt korporaal Feinhals getuige van zinloze bezigheden: bruggen, die een ordelijke terugtocht moeten mogelijk maken, worden met alle precisie en zorgvuldigheid gebouwd en als ze klaar zijn, weer opgeblazen. De algemene ontbinding gaat steeds verder.

In het eerste gedeelte van het hoorspel worden de overpeinzingen van een eenvoudige Slowaakse vrouw voorgesteld. In haar ogen bestaat de oorlog slechts uit zinloos nietsdoen: zinloos hokken de soldaten op het dak en staren met de verrekijker naar de wouden, drentelen wat rond, drinken bier, spelen kaart en wandelen met hun geweer door de omgeving. En voor dit nietsdoen worden ze volgens haar met veel te veel geld beloond.

Ook de ontwikkelde Feinhals ondervindt de kwellende stompzinnigheid van de oorlog. Nauwelijks heeft hij voor het eerst met de verrekijker op de uitkijk gestaan of de stilte doet hem pijn en hij heeft het gevoel daar al jaren te zitten. Hij distantieert zich ook van de andere soldaten.

De brug van Berczaba symboliseert de hele zinloosheid van de oorlog. Ze is nog maar net opgebouwd of ze wordt alweer opgeblazen. Door de opvolging van een bevel wordt voor de vluchtende mensen de weg versperd, maar ook de opmars van de oprukkende troepen kon daardoor niet worden tegenhouden.

In vergelijking met de soldaten, die van verveling regelrecht ten onder gaan, is de groep van bouwleider Deussen een toonbeeld van vakbekwaamheid. Maar hoe planmatig en goed georganiseerd hun doen en laten ook is, uiteindelijk bezwijkt ook dit voor de allesbeheersende, onontkoombare zinloosheid van de oorlog.

NCRV, 13-10-1967 De brug van Berczaba (regie: Wim Paauw).

Wir waren Wimpo

Wir waren Wimpo (Süddeutscher Rundfunk, 07-09-1953).

Iedereen weet wat een olifant is. Het is overbodig om over zijn biologische functies uit te weiden. Als u twijfelt, lees er dan over in de Brehm of de nieuwe Herder. Dat een olifant echter niet alleen een olifant kan zijn, dat wil zeggen een dier met te grote ledematen en die zogeheten olifantshuid - maar daarenboven ... een kwartier voor daklozen, dat te achterhalen en door te geven aan een verbaasd nageslacht, bleef voorbehouden aan Heinrich Böll. De oplettende lezer zal al gemerkt hebben dat dit een bewoonde olifantshuid is, bewoond door een kinderloos kunstenaarspaar.

Een oud verhaal vertelt over de avonturen van een vrome abt die op zijn levensavond aan God vroeg om hem de persoon te tonen zien die dezelfde mate van heiligheid had bereikt als hijzelf. Maar aangezien dit verzoek wel niet geheel vrij is van spirituele hoogmoed, wordt het verzoek aan abt Eugen vervuld op een manier die zowel goedaardig als vermanend is. Heinrich Böll heeft deze legende van Paphnutius nu omgezet in dit hoorspel.

KRO, 14-02-1954 Wij waren Wimpo (regie: Willem Tollenaar).

Der Mönch und der Räuber

Der Mönch und der Räuber (Nordwestdeutscher Rundfunk, 18-11-1953).

Een oud verhaal vertelt over de avonturen van een vrome abt die op zijn levensavond aan God vroeg om hem de persoon te tonen zien die dezelfde mate van heiligheid had bereikt als hijzelf. Maar aangezien dit verzoek wel niet geheel vrij is van spirituele hoogmoed, wordt het verzoek aan abt Eugen vervuld op een manier die zowel goedaardig als vermanend is. Heinrich Böll heeft deze legende van Paphnutius nu omgezet in dit hoorspel.

BRT, 25-12-1962 De monnik en de rover.

19. November 1828

19. November 1828 (Rundfunk im amerikanischen Sektor, 18-11-1953).

Geen inhoudsomschrijving beschikbaar.

KRO, 24-04-1955 Een zekere Schubert (met Richard Hey) (regie: Willem Tollenaar).

Zum Tee bei Doktor Borsig

Zum Tee bei Doktor Borsig (Hessischer Rundfunk, 25-02-1955).

Robert is een dichter, jong, getalenteerd, maar nog niet doorgedrongen en dus aangewezen op opdrachten van allerlei aard. Keuning is chef van de reclameafdeling van een geneesmiddelenconcern. Hij geniet wel aanzien, maar is nu verstoken van de fantasie uit vroegere jaren. Keunings probleem is de afzet van een middel tegen kleurenblindheid, waarvan reeds 500.000 doosjes geproduceerd zijn, maar slechts 50.000 verkocht raakten. Robert moet voor hem dan ook een reclametekst schrijven.

Mevrouw Keuning en Roberts vriendin Franziska pogen hem uit het hoofd te praten zich in te laten met het leugenachtige reclamegedoe, maar Robert neemt Keunings uitnodiging aan. Tijdens de thee bij Keuning maakt deze hem duidelijk, dat de reclamestrategie de angst van de mensen voor kleurenblindheid moet aanwakkeren om het tegenmiddel vlot te kunnen verkopen. Robert moet een besluit nemen: "Je kan niet een eindje in het moeras gaan wandelen. Je blijft er helemaal uit of je zinkt erin weg."

VARA, 26-10-1955 Op theevisite bij Dr. Borsig (regie: S. de Vries jr.).

NCRV, 22-12-1975 Thee bij de Keunings (regie: Johan Wolder).

Anita und das Existenzminimum

Anita und das Existenzminimum (Nordwestdeutscher Rundfunk, 08-06-1955).

Heinrich Böll laat in zijn hoorspel zien waar je terecht kunt komen als je te veel gehoor geeft aan het verzoek van Goethe: "Wees nobel, behulpzaam en goed". Anita, de echtgenote van een onderwijzer, heeft een onmiskenbare fout gemaakt: haar gebrek aan weerstand en onbegrensde hulpvaardigheid jegens bedelaars, verzekeringsagenten en andere smekelingen brengt de ordelijke gezinssituatie in zo'n puinhoop dat haar man zich in een avontuurlijk dubbelleven moet storten om het ergste te voorkomen, want zijn salaris is officieel tot een bestaansminimum herleid. De tegenmaatregelen zouden beslist heel eenvoudig zijn als Anita al haar goede daden niet wist te rechtvaardigen met een ontwapenende zachtmoedigheid.

VARA, 22-02-1956 Anita en het bestaansminimum (regie: S. de Vries jr.).

BBC, 03-11-1959 Anita and the Subsistence Minimum.

Die Spurlosen

Die Spurlosen (Norddeutscher Rundfunk, 08-11-1957).

Kapelaan Brüll wordt door misdadigers ontvoerd. Hun ongewone eis: hij moet een ziek bendelid de laatste sacramenten toedienen. In een gesprek met de doodzieke Marianne worden de motieven duidelijk, waarom een groep mensen uit onze maatschappij wil stappen. Wanneer hij door de politie en door zijn amtsbroeders gevonden wordt, zwijgt Brüll door zich te beroepen op het beroepsgeheim...

BBC, 30-04-1958 Untraceable.

KRO, 30-11-1958 De onvindbaren (regie: Willem Tollenaar).

NCRV, 29-12-1975 Spoorloos (regie: Johan Wolder).

Eine Stunde Aufenthalt

Eine Stunde Aufenthalt (Norddeutscher Rundfunk, 10-12-1957).

Er zijn van die merkwaardige momenten in ieders leven, waarin men zonder eigenlijk te weten waarom, aan een wildvreemde gaat vertellen wat men altijd tegenover anderen verzwegen heeft. Er ontstaat ineens een onverwacht contact met iemand die men om onnaspeurlijke redenen in vertrouwen wil nemen. Dat mag soms ongerijmd lijken, maar is het toch geenszins.

Heinrich Böll is erin geslaagd een dergelijke situatie op een aangrijpende manier uit te beelden. Daartoe kiest hij als ogenschijnlijk minst geschikte plaats van handeling een rumoerig station waar een reiziger een uur op aansluiting naar Athene moet wachten. Op dit oponthoud in een stad die hij nooit meer had willen bezoeken, had de reiziger niet gerekend. Het roept ineens weer alle conflicten uit het verleden in hem op.

Naast hem staat bij zijn koffers een oude kruier. Hij wacht geduldig op nadere instructies, doet gewillig enige suggesties, is bereid te luisteren naar besluiteloze overwegingen. Zijn gehoor en geduld worden zelfs gekocht tegen kruierstarief. Maar het is niet het geld dat hem tot een zeer persoonlijk dienstbetoon brengt en een uur lang met de merkwaardige reiziger laat optrekken, maar het hart van deze eenvoudige, verstandige oude man, die weet wat toehoren voor een overhoop gehaald mens kan betekenen.

VARA, 16-10-1965 Een uur oponthoud (regie: S. de Vries jr.).

BRT, 03-11-1968 Een uur oponthoud (regie: Herman Niels).

BRTN, 16-01-1994 Een uur oponthoud (regie: Michel De Sutter).

Bilanz

Bilanz (Westdeutscher Rundfunk, 27-02-1958).

De naoorlogse Duitse literatuur kent weinig idealisme meer. De gebeurtenissen van de laatste decennia hebben de schrijvers verleerd zich blind te staren op de pathetiek van het “nationaal bewustzijn” en aanverwante zaken, en in plaats daarvan is een scherp realiteitsbesef getreden, dat niet meer oordeelt of veroordeelt. Het lijkt niet meer zo van belang of een mens nu goed of niet-goed is. Hij is nu eenmaal zoals hij is: wisselvallig. Wat niet wil zeggen, dat het moralisme zou hebben afgedaan. Het uit zich alleen anders. Het kritiseert niet, maar beschouwt, laat een realiteit zien, waaruit de lezer zelf al dan niet zijn conclusies kan trekken.

Dat geldt zeker voor Heinrich Böll, een van de meest prominente Duitse auteurs van deze tijd. Deze dinsdagavond kan de Nederlandse luisteraar kennis maken met het stuk “Balans”. Ook hierin vindt men - los overigens van welke oorlogsgebeurtenissen dan ook - enkele mensen, die een stukje leren zien van zichzelf, zoals zij werkelijk zijn. Door de ontmenselijking van de “officiële moraal”, die nauwelijks langer een band is, worden zij teruggeworpen op zichzelf en zien zij een stukje van hun eigen en elkanders “tweede gezicht”, dat niet langer bedekt wordt door het masker van de maatschappelijke routine.

Het verhaal is gesitueerd in een gezin, waarvan de vrouw op sterven ligt. De man waakt aan haar sterfbed en hoort de wens van zijn vrouw, dat zij nog eenmaal het hele gezin verenigd wil zien. Dat is niet zo eenvoudig te verwezenlijken, want de oudste zoon, Lorenz, vertoeft in de gevangenis. Ook hij zal echter aanwezig moeten zijn en de vrouw weet de gevangenisdirecteur Kramer, die tevens een huisvriend van de familie is, ertoe te bewegen haar zoon tijdelijk vergunning voor een bezoek aan zijn moeder te geven. Uiteraard geschiedt dit illegaal en het risico dat de jongen zal ontsnappen, is voor rekening van Kramer. Hij kan echter niet weigeren, omdat er tussen hem en de vrouw meer heeft bestaan dan alleen maar vriendschap.

Lorenz weet inderdaad te ontsnappen en het echtpaar wacht nu op de komst van de tweede zoon, Albert. Er ontstaat een gesprek tussen man en vrouw, waarbij zij beiden beseffen dat het nu geen zin meer heeft elkaar niet openlijk de waarheid te vertellen. De vrouw bekent haar verhouding met de vriend en ook de man blijkt niet geheel vrijuit te gaan. Merkwaardigerwijs ontstaat hieruit geen scène. Beide echtelieden zijn, in plaats van woedend, alleen maar verbaasd. Het blijkt immers pas nu hoe slecht zij elkaar hebben gekend, hoe lang zij met elkaar in leugens en halve waarheden hebben geleefd. Zij ontdekken ook hoe weinig moeite zij eigenlijk in al die jaren hebben genomen elkaar te léren kennen.

KRO, 13-12-1960 Balans (regie: Willem Tollenaar).

Klopfzeichen

Klopfzeichen (Westdeutscher Rundfunk, 16-06-1960).

Aan de vooravond van de eerste communie van zijn kind doorleeft een man de tegelijkertijd wonderlijke en afschuwelijke gebeurtenissen die hij - in Duitsland tijdens de oorlog - in de gevangenis heeft meegemaakt. Hij zat in een cel en aan zijn linkerhand was de cel van Julius en rechts van hem was de cel van een priester.

Julius stond door middel van klopsignalen, die de man doorgaf, in contact met de priester die hem zo onderrichtte in het geloof en hem voorbereidde op de doop. Julius werd heimelijk in de douchecel gedoopt. Dan volgt de voorbereiding op zijn eerste communie. De man geeft met zijn vingerknokkels de signalen van de priester aan Julius en de signalen van Julius aan de priester door.

Maar voor Julius zijn eerste communie kan doen, wordt hij betrapt bij het stelen van meel, dat voor het maken van de hosties moest dienen. Hij wordt terechtgesteld. Zonder priester, zonder sacramenten, waar hij zo naar verlangde, is Julius gestorven. Om een handvol meel.

Dezelfde hoeveelheid die nu de vrouw van de man vermorst bij het bereiden van de taart voor het eerste communiefeest van hun kind. “Een mens kan in de tijd vallen als in een gat, daar is alles heden en verleden en toekomst. En je weet niet of verleden heden of het heden toekomst is. Het is hetzelfde”, zegt de man. “Klopsignalen” is een meesterwerkje van nog geen vijftien pagina's, met felheid en geladenheid geschreven.

KRO, 10-06-1962 Klopsignalen (regie: Willem Tollenaar).

BRT, 14-04-1968 Klopsignalen (regie: Herman Niels).

BBC, 08-06-1968 Knocking.

BRT, 11-04-1982 Klopsignalen (regie: Herman Niels).

Konzert für vier Stimmen

Konzert für vier Stimmen (Norddeutscher Rundfunk, 10-10-1962).

Het verhaal van een gezin, gespeeld door een kwartet van stemmen: vader (bas), moeder (alt), dochter (sopraan), zoon (tenor). De vader heeft wereldwijd succes met hoeden. Hij ontwerpt ze. De meest gewaagde modellen verhogen de verkoop. De advertentiemethoden zijn eenvoudig maar effectief. Lukt het hem om een ​​nieuw model op het hoofd van een van de grote Ef's (Film-, Funk- und Fernsehleuten) te toveren, dan is de deal rond.

De uitvinding van dit type laat zien dat Böll een humorist van hoog niveau is. Het feit dat de hoedenontwerper met toenemend succes steeds meer wroeging toont, toont aan dat Böll een moralist is. Maar het feit dat de zaak muzikaal en formeel zo mooi kan zijn op de zender, bewijst dat Böll al in 1962 wist hoe een grappig hoorspel op maat gemaakt kan worden.

Die Sprechanlage

Die Sprechanlage (Norddeutscher Rundfunk, 10-10-1962).

Soms komt er ondanks alles van heel ver een stem, zoals via de intercom van een huis vanaf de ingang op de begane grond naar de vierde verdieping, en beangstigt ons tot in het diepst van ons geweten. We zouden deze stem graag steeds van dichterbij en nauwkeuriger willen horen, maar er is iets in ons verleden (of in onze toekomst) dat we nooit oog in oog kunnen ontmoeten.

Hausfriedensbruch

Hausfriedensbruch (Norddeutscher Rundfunk, 01-10-1969).

Een man wil de leer van zijn katholieke kerk over het sacrament van het huwelijk op het woord nemen. Volgens deze leer schenken de partners het sacrament wederzijds zelf. Kan de man nu de met hem kerkelijk getrouwde vrouw, die ook katholiek is, verlaten om terug te keren naar de vrouw met wie hij jaren geleden - naar zijn opvatting - het huwelijk voltrok? De legalisatie van dit huwelijk was door kerk en familieleden verhinderd: het zou een gemengd huwelijk geweest zijn. Iedereen, ook de misdeelden, laten zich overtuigen. Alleen de kerk weigert de consequente stap van de man en daarmee zijn eerste "huwelijk" als bestaand te erkennen. Een concept van het huwelijk dat het zelfgeschapen gezag ziet als een persoonlijk-christelijke verantwoordelijkheid, staat hier haaks op de geïnstitutionaliseerde moraal.

KRO, 17-11-1970 Huisvredebreuk (regie: Léon Povel).

Aussatz

Aussatz (Westdeutscher Rundfunk, 06-05-1970).

Het hoorspel onthult de dood van een jonge priester die zelfmoord pleegde uit trouw aan het geloof. Heinrich Böll brengt de tweespalt ter sprake tussen de christelijke missie en het hiërarchische machtsdenken, dat als geen ander de problemen van een kerk in onze tijd kenmerkt./p>

Als der Krieg zu Ende warn

Als der Krieg zu Ende war (Deutsche Welle april 1975).

Verhaal over een treinreis naar Keulen, direct na de oorlog. De haat van de Duitse verteller tegen zijn eigen land is grenzeloos - hij zou liever een dode Jood zijn dan een levende Duitser. In de trein heerst honger, ontbering en wrok, de verteller kijkt blikt op de oorlog en zijn leven ervoor.

Frauen vor Flußlandschaft

Frauen vor Flußlandschaft (Bayerischer Rundfunk, 17-06-1986).

Plaats van handeling is het Bonn van vandaag. Niet de politiek van de dag, maar de intieme geschiedenis van een stad, het netwerk van menselijke relaties achter de schermen van het officiële zelfportret. Op de voorgrond staan daarom de vrouwen, die anders alleen verschijnen als decoratieve sociale accessoires. In een wereld van intriges zijn ze het geheime sociale correctiemiddel.

Dr. Murkes gesammeltes Schweigen

Dr. Murkes gesammeltes Schweigen (Südwestfunk, 20-01-1987).

Een dag in het omroepgebouw. Dr. Murke, redacteur van de afdeling Cultureel Woord, wordt geplaagd door een minder aantrekkelijke taak: de welsprekende essayist prof. Bur-Malottke betreurt het dat hij God zo duidelijk bij naam noemde in zijn naoorlogse lezingen - hij geeft nu de voorkeur aan een vrijblijvender wending. Daarom moet Murke het woord "God" verwijderen uit oude klankbanden die herhaald zouden moeten worden, en daarvoor de formulering "dat hogere wezen dat we aanbidden" plakken. Het overbodig geworden woord "God" wordt prompt gebruikt in een hoorspel op plaatsen waar oorspronkelijk stilte voorzien was. Maar stilte is nu eenmaal niet zo populair op de radio. Alleen de Dr. Murke van het Cultureel Woord, hij heeft voor de stilte zijn heel eigen gebruik.

BBC, 09-06-1990 Herr Doktor Murke's Collected Silencies.

Die verlorene Ehre der Katharina Blum oder Wie Gewalt entstehen und wohin sie führen kann

Die verlorene Ehre der Katharina Blum oder Wie Gewalt entstehen und wohin sie führen kann (Südwestfunk 21-12-1997).

Katharina Blum is een jonge huishoudster als bijverdienste bij recepties en festiviteiten de buffetten verzorgt en zich een kleine Volkswagen kan veroorloven. Omdat ze een hekel heeft aan de opdringerigheid van mannen, wordt ze in haar omgeving de non genoemd. Deze vrouw wordt op een carnavalsfeest spontaan verliefd op een door de politie gezochte jonge man, een radicale wetsovertreder. Ze helpt hem te ontsnappen.

Daardoor wordt ze het middelpunt van de sensatiezucht van een grote tabloid. Ze is niet opgewassen tegen de voortdurende opwinding en schiet in onverwacht verzet een corrupte journalist neer. - Het verhaal wordt stap voor stap gereconstrueerd in een narratief rapport, dat de gebeurtenissen met ironie en sympathie begeleidt en gaandeweg een heel panorama van mensen en sociale relaties laat ontstaan.