Auteurs uitgelicht / Friedrich Dürrenmatt

Friedrich Dürrenmatt

Friedrich Dürrenmatt

Friedrich Dürrenmatt

(Stalden im Emmental 5 januari 1921 - Neuenburg 14 december 1990)

De in België, Duitsland, Groot-Brittannië en Nederland uitgezonden hoorspelen van Friedrich Dürrenmatt. Voor u samengesteld door Herman Van Cauwenberghe.

Romulus der Große

Romulus der Große (Bayerischer Rundfunk, 29-06-1951).

Het Romeinse rijk loopt op zijn laatste benen, Het Germaanse rijk breidt zich uit. De laatste Romeinse keizer, Romulus, heeft zich overgegeven aan het lot en wijdt zich aan het fokken van kippen. Alle pogingen van zijn vrouw, ministers en soldaten om hem te overtuigen de staat te redden, mislukken. Hij wil het rijk niet aan de Germanen overdragen.

Wanneer Romulus zich vervolgens wil onderwerpen aan de Germaanse prins Odoaker, ontdekken beiden hun gemeenschappelijke interesse voor het fokken van kippen. Odoaker wil het Germaanse rijk ook opgeven uit angst voor de toekomstige bloedige machtsontwikkeling van zijn neef Theodorik. Romulus wil met zijn offerdood boeten voor het bloeddorstige verleden van Rome. Maar hij moet blijven leven en met pensioen gaan als een mislukte politicus. Odoaker is veroordeeld tot aftreden, maar kan de wereld jaren van vrede schenken totdat Theodorik de macht grijpt.

Der Prozeß um des Esels Schatten

Der Prozeß um des Esels Schatten (Südwestfunk, 13-02-1952).

Mag de tandarts Struthion in de schaduw zitten van de ezel die hij heeft gehuurd? De ezelmenner Anthrax betwist dit recht. Hij denkt dat de tandarts alleen de ezel heeft gehuurd en niet zijn schaduw; voor de schaduw zou hij extra moeten betalen. Het geschil over de schaduw van de ezel wordt een proces, het proces wordt een politieke kwestie en de politieke kwestie wordt uiteindelijk een burgeroorlog die de stad Abdera in Thracië verwoest.

Dürrenmatt demonstreert de absurde consequenties die pure hebzucht kan hebben met zijn hoorspel, waarmee hij in 1951 voor het eerst debuteerde als auteur van hoorspelen op de Zwitserse radio, waarbij hij gebruik maakte van buitenlands materiaal dat hij heel vrij behandelde. Het verhaal komt uit het vierde boek van de satirische roman "Die Abderiten" van Christoph Martin Wieland uit 1774.

AVRO, 19-05-60 Het proces om de schaduw van een ezel (regie: Bert Dijkstra).

BRT, 13-11-1962 Om de schaduw van de ezel.

Nachtliches Gespräch mit einem verachteten Menschen

Nachtliches Gespräch mit einem verachteten Menschen (Bayerischer Rundfunk 28-07-1952).

In een dictatoriale staat, waar het recht met voeten wordt getreden, zit in de donkerte van de nacht een eenzaam man aan zijn schrijftafel. Het is een auteur, wiens boeken die over recht en vrijheid handelen, in de ogen van de minister-president geen genade kunnen vinden. Overal waar ze verboden zijn, worden zijn boeken gelezen. En waar ze niet verboden zijn, daar haat men ze! Op een bewuste avond klinkt in de duistere kamer van de schrijver het geluid van brekend glas. Een man komt door het raam naar binnen; het is de beul, dé beroepsbeul van de staat! Tussen deze beul - een verachtelijk mens - en de schrijver, wiens doodvonnis in de kamer zal worden voltrokken, ontwikkelt zich een gesprek. Dit gesprek vormt het thema van dit hoorspel, dat op meesterlijk wijze door Friedrich Dürrenmatt werd geschreven...

AVRO, 16-04-1961 Nachtelijk gesprek met een veracht mens (regie: Bert Dijkstra).

Stranitzky und der Nationalheld

Stranitzky und der Nationalheld (Nordwestdeutscher Rundfunk, 06.11.1952).

Stranitzky, die in de oorlog zijn beide benen verloor, heeft een vriend, de blinde zeeman Anton, die zijn rolstoel duwt. Het lot van de twee krijgt een draai als de natie met grote deelneming verneemt dat de grote teen van de linkervoet van het staatshoofd, de nationale held, met schurft is geïnfecteerd, "echte Afrikaanse schurft", opgelopen bij een staatsbezoek.

Nu voelen de invaliden zich solidair: Stranitzky zal aan de zieke nationale held voorstellen samen een regering van invaliden te vormen, lieden dus die de wereldgeschiedenis kennen. Hij zal zichzelf en Anton als ministers aanbevelen. Dan is het uit met de ellende in de ellendige wijk. Dan zitten heerser en overheerste in hetzelfde schuitje.

Na een vergeefse aanloop zorgt een journalist ervoor dat het tot een ontmoeting aan het ziekbed komt. De nationale held geeft zich minzaam en vermoeid gewonnen. De openbare mening slaagt er echter in, de invaliden als bedriegers te ontmaskeren. Ternauwernood ontsnappen ze aan het verbolgen volk. Later vindt men echter de rolstoel in het kanaal achter de zeepfabriek. En heel wat later spoelen ook hun lijken aan.

BRT, 12-11-1963 Stranitzky en de nationale held (regie: Robert Maes).

AVRO, 13-10-1966 Stranitzky en de nationale held (regie: Dick van Putten).

Ein Engel kommt nach Babylon

Ein Engel kommt nach Babylon (Nordwestdeutscher Rundfunk, 10-06-1954).

Dit hoorspel speelt zich af ten tijde van koning Nebukadnezar in Babylon. De enige die zich in deze stad aan de tirannie van de koning onttrokken heeft, is Akki. Hij veracht alle bezit en blijft liever een bedelaar dan in de staatsdienst te gaan. Akki ziet dat de eigenlijke ondergang van de mens te wijten is aan het streven naar rijkdom, macht en roem. Zo valt hem ten slotte het teken van de goddelijke genade, het meisje Kurrubi, ten deel.

De door God gestuurde engel brengt dit meisje eerst naar de als bedelaar verklede koning, omdat hij die voor de armste houdt. Maar noch de koning, noch iemand anders uit het volk is het goddelijke geschenk waard. Akki echter, die uiteindelijk zelfs het meest verachte kledij van de beul draagt, vlucht met het meisje Kurrubi uit de stad Babylon, terwijl Nebukadnezar begint met de bouw van de toren die de hemel zou moeten trotseren.

Herkules und der Augiasstall

Herkules und der Augiasstall (Nordwestdeutscher Rundfunk, 02.12.1954).

Polybius, hoofd reclame voor Hercules, vertelt over de ongehoorde zorgen van zijn meester: de gelovigen dreigen de held af te maken. Hoewel Hercules Polybius zoals gewoonlijk in toorn van de trap gooit wanneer hij hem een ​​aanbod van Augias brengt om zijn volledig vervuilde stad Elis schoon te maken, kan hij dat aanbod niet langer weigeren, de nood is te groot. Kort daarna wordt de held plechtig ontvangen op het marktplein van Elis, waarvan de gebouwen en cultuurmonumenten sluimeren onder de hopen vogelmest.

Maar plots ontstaan ​​er moeilijkheden, omdat de voor- en nadelen van mestverwijdering in de saneringscommissie van het deelstaatparlement nog niet voldoende zijn opgehelderd. Aangezien er in Elis helemaal niets meer kan gedaan worden, vermoedelijk vanwege bijkomende problemen met het buitenlands beleid, accepteert de held eindelijk een oproep naar Stymphalia, waar de nog veel ergere mesthopen van de vogels moeten worden verwijderd.

BBC Radio 3, 24-04-1977 Hercules and the Augean Stables.

Das Unternehmen der Wega

Das Unternehmen der Wega (Bayerischer Rundfunk, 18-01-1955).

Een toekomstvisie vol boze ironie: misdadigers en politieke gevangenen leven, door de beide wereldregeringen geïnterneerd, op Venus, een door stormen, vulkanen en overstromingen geteisterde planeet. Een delegatie van de westlijke wereldregering reist in een raket naar Venus, met het doel de astro-kolonie voor westelijke machtsbelangen te gebruiken. Ze brengt verouderde argumenten, militante leuzen en totalitaire voorstellingen van volkswelzijn, maar heeft ook atoombommen aan boord.

De Venusbewoners wijzen de aardse "ordeningsprincipes" af en nemen alle gevolgen van hun houding met fier zelfbewustzijn op zich. Het pleidooi van de gevangenen richt zich tegen een aarde waar het leven niet iets begerenswaardigs is: "De aarde is te mooi. Te rijk. Haar mogelijkheden zijn te groot. Ze verleidt tot ongelijkheid. Armoede is daar een schande, en dus wordt ze verminkt... En daarom zijn we er bevreesd voor. Bevreesd voor de overvloed, bevreesd voor het valse leven, bevreesd voor het paradijs, dat een hel is."

KRO, 23-11-1962 Operatie Wega (regie: Willem Tollenaar).

BBC Radio 4 - Afternoon Theatre, 07-10-1970 Operation Vega.

Die Panne

Die Panne (Norddeutscher Rundfunk, 17-01-1956).

De auto van hoofdvertegenwoordiger Trip heeft pech, zodat hij onvoorzien in een boerendorpje moet overnachten. Daar het enige logement lawaaierig en bovendien bezet is, verwijst men hem naar een eenzame villa, waar gasten bij gelegenheid ook wel eens onderdak vinden.

Daar treft hij vier oude heren aan, die hem vergasten op een kostelijk avondmaal plus exquise wijnsoorten - helemaal gratis. De enige voorwaarde is dat hij meespeelt met hun spel. Trip is vrolijk verbaasd en stemt erin toe.

De heren zijn vier sinds lang gepensioneerden uit de gerechtelijke sfeer: een openbare aanklager, een advocaat, een rechter en iemand die de rol van “beul” op zich neemt. Wekelijks spelen ze tweemaal een rechtszaak en hebben daarvoor natuurlijk een “beklaagde” nodig, die ze telkens van buiten aantrekken. Trip vindt de rol even aangenaam als het genuttigde maal, maar zijn advocaat waarschuwt hem van bij de aanvang niet lichtzinnig te praten.

Hij schrikt vooral als Trip fier spreekt over zijn nieuwe Studebaker, de opvolger van zijn goedkope oude Citroën, en hoe hij promotie maakte nadat hij zijn schielijk overleden baas verving. Zeer vergenoegd bekent Trip bovendien dat deze baas plots een hartinfarct had gekregen, dat hij met diens vrouw een amusante verhouding had en dat hij er pret aan had beleefd dit door een derde aan de onsympathieke, met de ellebogen werkende chef te laten overbrieven.

Nu volgt de beschuldiging van de openbare aanklager, die het over moord en doodstraf heeft. Daarna volgt het pleidooi van de advocaat, die vrijspraak vraagt daar Trip volgens hem niet als een misdadiger, maar als een slachtoffer van onze tijd te beschouwen is…

Maar Trip, die nogal gevleid is door de aandacht die hij krijgt en zich ook berouw heeft ingedronken, verweert zich tegen de beledigingen van zijn advocaat: hij is niet minder dan een misdadiger. Tevreden over de succesvolle afloop stemt de rechter stemt daarmee in. De ter dood veroordeelde wordt naar de eerste verdieping gebracht om onthoofd te worden en de beul opent daar zijn kraag.

VPRO, 17-04-1959 De witte villa (regie: Coos Mulder).

Der Besuch der alten Dame

Der Besuch der alten Dame (Bayerischer Rundfunk, 04-06-1957).

Claire Zachanassian, die rijk werd nadat ze met een oliemiljardair was getrouwd, keert terug naar haar geboorteplaats, waar ze vele jaren geleden als jong meisje werd verdreven en als prostituee werd gebrandmerkt omdat ze - ongehuwd - een kind verwachtte. Het eens bloeiende Güllen is arm geworden. De lokale bevolking verwacht nu een wonder van de rijke Claire. En ze staat ook klaar om te helpen - op voorwaarde dat de burgemeester wordt vermoord, van wie ze ooit hield en voor wie ze de vernedering in haar jeugd nooit heeft vergeven. Eerst wijzen de mensen uit Güllen veronrust het voorstel af…

BBC Radio 4 - Globe Theatre, 18-10-1987 The Visit.

Abendstunde im Spätherbst

Abendstunde im Spätherbst (Norddeutschscher Rundfunk, 07-03-1957).

Bij de beroemde schrijver Korbes, een zeer gewaardeerd auteur van sublieme misdaadromans en Nobelprijslaureaat, verschijnt een man die hem aantoont dat alle in diens boeken begane moorden door hemzelf zijn gepleegd.

In ruil voor zijn stilzwijgen wil hij nu een maandelijkse toelage als aanvulling op zijn pensioen. Korbes weert de poging tot chantage af en wijst erop dat zijn lezers in de literatuur net de avonturen willen beleven waarvan zijzelf in de realiteit verstoken blijven.

VARA, 02-10-1957 Doctor Korbes vertelt de waarheid (regie: Jan C. Hubert).

BBC Home Service - The Thursday Play, 24-09-1959 One Evening in Late Autumn.

NIR, 28-10-1959 Mr. Korbes ontvangt.

NCRV, 14-10-1974 Op een schemeravond in de herfst (regie: Ab van Eyk).

BRT, 03-02-1981 Meneer Korbes ontvangt (regie: Jos Joos).

Der Doppelgänger

Der Doppelgänger (Norddeutscher Rundfunk, 21-12-1960).

In gesprek met een regisseur bedenkt de hoorspelauteur het hoorspel over de dubbelganger. Het is het verhaal van een man die is veroordeeld voor de moord op zijn dubbelganger en zijn onschuld bewijst met zijn onvermogen om te doden, maar gedwongen door de dubbelganger haalt hij de daad in.

Der Mitmacher

Der Mitmacher (Österreichischer Rundfunk, 14-12-1974).

Doc is een wetenschapsman. Zijn uitvinding: de necrodialysator, een machine die lijken in een paar minuten ontbindt. Als slachtoffer van de crisis verliest Doc zijn goedbetaalde baan in een privébedrijf, wordt taxichauffeur en ontmoet Boss.

De necrodialysator lost de problemen van de koning van de onderwereld op. Wetenschap ontmoet maffia, Doc en Boss worden een team: Boss doodt mensen en Doc ontbindt ze. De zaak bloeit, de klanten worden steeds machtiger, politie, openbaar ministerie en de burgemeester maken er deel van uit, en Doc wordt vennoot van deze nieuwe onderneming. Problemen komen er pas, als Docs radicaal anarchistische zoon opduikt en voor tien miljoen de staatspresident wil laten verdwijnen.

Moet een wetenschapsman een geweten hebben? Kan een onderzoeker zich vandaag nog een geweten veroorloven? Dürrenmatts komedie stelt de vraag naar de verantwoordelijkheid voor eigen daden en raakt de kern van de wetenschapsethiek, om 't even of het nu de gentechniek, de atoombom of een necrodialysator betreft.

AVRO, 12-12-1974 De collaborateur (regie: Hero Muller).

BBC Radio 3 - Drama Now, 03-07-1978 The Conformer.

Das Sterben der Pythia

Das Sterben der Pythia (Österreichischer Rundfunk, 01-01-1981).

"Het Oidipous-verhaal is een oermateriaal dat waarschijnlijk elke toneelschrijver heeft beziggehouden. Het is nauw verbonden met het idee van het lot: het lot van Oidipous is vooraf bepaald, gedetermineerd. De vraag die denkers altijd heeft beziggehouden, is die van de schuld van Oidipous: In hoeverre kan zo iemand überhaupt schuldig worden bevonden. Mijn presentatie van de oude legende wijkt af van de traditie in zoverre dat ik ze niet langer plaats in een wereld van voorbestemming, maar in een wereld van toeval. Niet meer Oidipous' schuld wordt belangrijk, maar eerder de schuld van degenen die zijn lot bewerkstelligden. Bij de Grieken waren het de goden, bij mij is het Pannychis, de priesteres van Apollo in Delphi, en de ziener Tiresias: de een beïnvloedt mensen door middel van een overmoedige fantasie, de ander door koude berekening en beiden bereiken het tegenovergestelde van wat ze van plan waren". (Friedrich Dürrenmatt)

BBC Radio 3, 03-01-1983 The Death of the Pythia.

Achterloo

Achterloo (Westdeutscher Rundfunk, 12-01-1984).

Napoleon maakt ruzie met kardinaal Richelieu over het marxisme en het katholicisme en laat zich scheren door zijn beul Woyzeck die hem de belangrijkste nieuwtjes vertelt. Hij moet de ketter Jan Hus in bedwang houden, die strijdt voor een paar kleine vrijheden voor zijn volk ongeacht de internationale situatie. In het land dat ingeklemd zit tussen twee grootmachten, is het Polen van onze tijd te herkennen. Jan Hus heeft trekken van Lech Walesa. Dat 'Achterloo' eigenlijk een rollenspel is van patiënten in een psychiatrische inrichting, blijkt uit het laatste grote spektakel als Woyzecks dochter Marion Napoleon vermoordt in een vlaag van religieuze waanzin.

Das Versprechen

Das Versprechen (6 delen) (Sender Freies Berlin, 05-01-1997).

In de buurt van het dorp is een meisje het slachtoffer geworden van een seksuele moord. Inspecteur Matthäi moet het nieuws aan de ouders bezorgen en belooft de moeder de moordenaar te vinden. De dorpelingen verdenken een marskramer. Matthäi slaagt erin te verhinderen dat hij gelyncht wordt. De marskramer is niet opgewassen tegen het verhoor in het politiebeau. Hij bekent de daad, maar pleegt zelfmoord in de cel. Matthäi, die een opdracht in het buitenland had moeten aannemen, keert terug en probeert in zijn eentje de echte moordenaar te vinden.

BBC Radio 4 - The Saturday Play, 24-09-1905 The Pledge.

Der Pensionierte

Der Pensionierte (Südwestfunk, 21-12-1997).

De gepensioneerde is de commissaris Höchstettler van de kantonpolitie van Bern, die op de voorlaatste dag van zijn vervroegd pensioen is gescheiden van zijn zevende vrouw. Na een feest met zijn vertrouwde scheidingsrechter gaat hij op zoek naar zijn onopgeloste zaken: een verzekeringsfraudeur, enkele dieven. Zijn doel is niet om hen te arresteren, maar om hun de fouten te bewijzen die hen zouden hebben veroordeeld. Daarbij ontmoet Höchstettler opnieuw een vrouw die hij ooit heeft gearresteerd en die hij vandaag met heel andere ogen ziet. Maar niet alleen dat is anders voor de "gepensioneerde".

"Der Pensionierte" is een fragment van een misdaadroman die Friedrich Dürrenmatt in 1969 begon. De Zwitserse auteur Urs Widmer heeft uit de draden van de handeling een slot gevlochten. Een spel. En een eerbetoon aan Friedrich Dürrenmatt.

Der Verdacht

Der Verdacht (5 delen) (Schweizer Radio DRS, 05-09-1999).

In dit hoorspel gaat het er niet om te ontdekken wie de moordenaar is, maar om de vraag of en hoe commissaris Bärlach uit de val kan komen waar hij is in geraakt. Bärlach heeft een operatie overleefd en er wordt aangenomen dat hij nog een jaar zal leven. Hij ligt in het Salemspital in Bern en leest symbolisch genoeg in het tijdschrift "Life".

Een foto wekt het vermoeden van zijn arts - namelijk dat de beruchte dokter Nehle, die zonder verdoving in het concentratiekamp Stutthof opereerde, dezelfde is als Dr. Emmenberger, het hoofd van een privékliniek in Zürich. Bärlach heeft alle redenen om deze zaak aan anderen over te laten: ten eerste is hij nu met pensioen en ten tweede heeft hij toch wel het recht om in alle rust van het laatste jaar van zijn leven te genieten.

Minotaurus. Eine Ballade

Minotaurus. Eine Ballade (Deutschlandradio, 26-09-2004).

"Het wezen dat de dochter van de zonnegod, Pasiphaë gebaard heeft, nadat ze op haar verzoek, opgesloten in een houten koe, door een witte, aan Poseidon gewijde stier was bestegen, bevond zich, door de dienaren van Minos meegesleurd... na lange jaren van verwarde slaap,... op de bodem van het labyrint dat door Daidalos werd gebouwd om de mensen te beschermen tegen het wezen en het wezen tegen de mens, een complex waaruit niemand die het was binnengetreden er weer uit geraakte en waarvan de ontelbare in elkaar geneste wanden van glas waren, zodat het wezen niet alleen voor zijn spiegelbeeld hurkte, maar ook voor de spiegelbeelden van zijn spiegelbeelden."